Suốt hơn nửa thế kỷ lao động bền bỉ, ông đã cho ra đời hàng chục đầu sách giá trị, tiêu biểu như “Lai Xá làng nhiếp ảnh” (NXB Chính trị Quốc gia, 2004) hay “Thăng Long – Hà Nội qua hình ảnh” – 2010, “Vinh quang nhiếp ảnh Việt Nam” (NXB Hội Nhà văn, 2020) - tác phẩm xuất sắc đạt Giải C Hội đồng Lý luận Phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương. Bộ biên khảo bề thế này được giới chuyên môn đánh giá cao, trở thành tài liệu nền tảng truyền cảm hứng mạnh mẽ cho các thế hệ cầm máy sau này về cả tư duy lẫn đạo đức làm nghề. Sức sáng tạo của ông dường như không có giới hạn với hàng loạt tác phẩm tiếp nối: từ tập bút ký “Một góc nhìn đất nước” (2021), tập tiểu luận “Nhiếp ảnh nghệ thuật hiện thực và sáng tạo” (Giải thưởng VHNT Thủ đô 2017), cho đến “Tỏa sáng đất trời Nam” (NXB Hội Nhà văn – Giải B Hội đồng Lý luận TW 2024). Đây là công trình biên khảo, lý luận và phê bình nhiếp ảnh đầy tâm huyết, khắc họa sinh động chân dung sự nghiệp của bốn mươi danh sĩ, nhân sĩ trí thức tiêu biểu, góp phần làm nên diện mạo văn hóa và nhiếp ảnh Việt Nam xuyên suốt thế kỷ XX. Những thành tựu ấy là minh chứng cho một hành trình sáng tạo không biết mệt mỏi, khẳng định một tư duy phê bình sắc sảo và sự mẫn tiệp ở người nghệ sĩ già chưa bao giờ vơi cạn.
Gần đây nhất, ông vừa tặng tôi tập sách “Tình thơ Ảnh nghệ” do Nhà xuất bản Hà Nội phát hành năm 2026. Cuốn sách vuông vắn với khổ 20 x 20 cm, dày 130 trang, khoác lên mình tấm áo bìa mang màu sắc nhã nhặn, sang trọng. Gói gọn trong không gian ấy là 50 bài thơ tình, hòa quyện cùng những bức ảnh minh họa tài hoa và 8 bản thơ phổ nhạc… Tất cả đan cài, cộng hưởng để làm nên một chỉnh thể nghệ thuật đậm chất trữ tình cùng những triết lý nhân văn sâu sắc. Đúng như trong lời tựa cuốn sách, nhà thơ Phạm Đức đã đúc kết trọn vẹn: “Một tập thơ đầy mầu sắc của bậc thầy nhiếp ảnh Hoàng Kim Đáng khiến người đọc – Tôi cũng thấy được rạng rỡ theo sắc mầu”.
Lật mở từng trang của “Tình thơ Ảnh nghệ”, người đọc mới thấu đạt lý do vì sao một bậc trưởng bối như Hoàng Kim Đáng lại chọn trình làng tập sách này ở tuổi bát thập. Trước hết, phải định danh ông là một người đàn ông đa tài và lãng mạn đến tận cùng. Ngược dòng thời gian, ông từng có một thời kỳ dài gắn bó với vị trí Thư ký tòa soạn Báo Người Hà Nội, sát cánh cùng Chủ bút — nhà văn đại thụ Tô Hoài. Thuở ấy, bên cạnh công việc bếp núc tòa soạn, ông còn là cây bút chính luận sắc sảo, tác giả của những áng tản văn tài hoa và các bài lý luận, phê bình nhiếp ảnh có sức nặng, luôn được dư luận đánh giá cao. Sau này, hành trình làm nghề đưa chân ông qua Báo Văn nghệ, Tạp chí Thế giới Ảnh, rồi trở thành Chuyên viên Vụ Văn nghệ thuộc Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương. Chính những năm tháng lăn lộn với nghề báo, nghề ảnh đã giúp ông đi nhiều, đi sâu, găm vào lòng vốn sống dồi dào và bề dày tri thức văn hóa vùng miền. Đó là thứ chất liệu vàng ròng để ông chưng cất thành những trang báo, trang văn và những công trình sách bề thế sau này. Tập sách “Tình thơ Ảnh nghệ” tuy “sinh sau đẻ muộn” nhưng lại là cuốn nhật ký tinh thần đúc kết trọn vẹn chữ “Nghệ” trong con người Hoàng Kim Đáng. Xuyên suốt tập sách là 50 bài thơ tình nóng bỏng, chứa chan khát vọng dâng hiến của một “thi nhân lãng tử”. Người ta bảo, phải chăng ông yêu nhiều, cũng từng "hái hoa bắt bướm" như một tài tử phong lưu, nên thơ ông mới đẫm tình nhân thế đến vậy? Nhưng lạ thay, cái tình ấy dẫu nồng nàn đến mấy vẫn toát lên vẻ dung dị, mộc mạc nguyên bản. Trong bài “Bông súng” đề tặng một bóng hồng (H.T), ông viết:
“Bông súng tàn
Ngủ trong chiếc lọ xinh
Anh lặng thinh
Ngắm hoài bông súng ngủ.”
Ôi bông súng tàn
Bông súng tàn
Ngủ trong chiếc lọ xinh
Vâng hoa đang ngủ kìa”
Vâng, Hoa đang ngủ kìa. Hoa ngủ, nhưng ông lại gọi là "tàn". Cái "tàn" trong nhãn quan của Hoàng Kim Đáng không phải là sự lụi tàn, chết chóc, mà là một sự khép lại để ủ mình, một cái tàn mang mầm sống sinh sôi. Đó là góc nhìn tinh tế, đầy tính liên tưởng ẩn dụ mà người nghệ sĩ muốn cài cắm vào thơ. Còn trong "Nét Huế", những vần thơ lại run rẩy một thứ tình yêu bảng lảng:
“Trời trong xanh – Thu xứ Huế
Nắng nhuộm vàng Cố Hoàng Cung
*Em *
*In trong đáy mắt anh *
Trong vắt
Dòng sông Hương
Sóng…”
Hay trong bài “Hoàng hôn Tây Hồ”, ông lại thỏ thẻ:
“Tan trong thinh không hoang dại
Vẳng như có tiếng cô gái bán chiếu gon thời
Nguyễn Trãi
Đang dát vàng
Lên mặt hồ truyền thuyết – Tây Hồ
Điều thú vị làm nên tập thơ khác người của Hoàng Kim Đáng là tư duy "Thơ trong Ảnh - Ảnh trong Thơ"- Thơ trong nhạc. Nói đến thơ ông là nói đến sự giao thoa Thơ - Ảnh – Nhạc. Đó là thơ chuyển động uyển chuyển trong từng câu chữ; còn nhìn vào góc máy của ông lại thấy hiện lên những giai điệu "đẫm lệ tình". Thơ ông lãng mạn, ướt át và "phong tình" bao nhiêu, thì ảnh ông cũng có cái tình tứ, "phong tình" bấy nhiêu! Chẳng thế mà xuyên suốt hành trình sáng tạo, thơ, ảnh nhạc của ông luôn kết dính, hòa quyện nương tựa vào nhau, là một thể thống nhất không thể thiếu của nhau. Cái "tình" ở tuổi già của ông giống như một thứ "trái bom" có sức công phá mạnh mẽ, khiến người đọc giật mình nhận ra: đằng sau lớp vỏ ngôn từ lãng mạn của một thi nhân tóc bạc là những hàm ý sâu xa về nhân sinh, khiến ai soi vào cũng thấy bóng dáng cuộc đời mình trong đó.
Sự kết đôi giữa hai loại hình nghệ thuật này trong tập sách không phải là sự minh họa cơ học, khiên cưỡng. Lật từng trang sách, người xem sẽ bắt gặp những bức ảnh phong cảnh, chân dung bảng lảng tính tự sự, được đặt sóng đôi bên những câu thơ giàu tính tạo hình. Xem ảnh của ông, ta thấy một tư duy bố cục, ánh sáng chặt chẽ của một bậc thầy nhiếp ảnh, nhưng ẩn sau từng đường nét ấy lại là tiếng lòng trăn trở, ánh nhìn đa tình của một thi sĩ. Ngược lại, đọc thơ ông, cái chất màu sắc và khoảnh khắc “bắt” thần thái của nhiếp ảnh lại hiện lên mồn một. Có thể nói, Hoàng Kim Đáng đã chụp ảnh bằng thơ và làm thơ bằng ống kính. Hai thực thể tuy hai mà một, hòa quyện tạo nên một trường thẩm mỹ rất riêng mang thương hiệu của ông. Chính vì cái nhạc điệu tự nhiên tự trong câu chữ ấy, không chỉ dừng lại ở văn bản và hình ảnh, người thưởng thức còn bất ngờ khi biết rất nhiều bài thơ tình của ông đã chạm vào sợi dây đồng điệu của các nhạc sĩ tên tuổi như Văn Ký, Đỗ Hồng Quân… để rồi bay lên thành những giai điệu đi cùng năm tháng.
Suy cho cùng, “Tình thơ Ảnh nghệ” cùng hàng chục đầu sách nghiên cứu, lý luận văn hóa của Hoàng Kim Đáng trong hơn nửa thế kỷ qua chính là căn cước định vị một chân dung văn nghệ sĩ đích thực: một thi sĩ đào hoa mang tâm hồn trẻ trai, một tay máy cừ khôi và trên hết là một nhân cách lao động nghệ thuật nghiêm túc, tận tụy đến hơi thở cuối cùng. Những tác phẩm của ông giờ đây đã vượt qua giá trị của những trang giấy, những tấm phim thông thường để găm lại thành một phần di sản ký ức, một lát cắt lịch sử văn hóa sinh động của nước nhà xuyên suốt thế kỷ XX và những năm đầu thế kỷ XXI.
Cầm tập sách “Tình thơ ảnh nghệ - Hoàng Kim Đáng” còn thơm nguyên mùi mực mới phát hành năm 2026 của ông, tôi thầm biết ơn số phận đã cho tôi cơ hội hạnh ngộ, được gọi ông là người anh lớn, người thầy kính yêu, một hình mẫu ngời sáng về tinh thần lao động không ngơi nghỉ ở tuổi "xưa nay hiếm". Đi qua gần trọn một thế kỷ nhân sinh, khi tiền tài hay danh vọng đều đã lùi về quá khứ, chỉ còn ngọn lửa đam mê với cái Đẹp là cháy mãi. Ngọn lửa ấy trong ông vẫn rạng rỡ, sưởi ấm và truyền cảm hứng cho bao thế hệ cầm máy, cầm bút hôm nay và mai sau.
Đối với nhiếp ảnh Việt Nam, ông luôn thể hiện là một nghệ sĩ lão làng có bề dày kinh nghiệm, đóng góp những ý kiến thắng thắn, có tình lý cho phong trào Hội; đối với đội ngũ nghệ sĩ nhiếp ảnh, ông là người tiền bối trọn đời cống hiến đầy tâm huyết, một tấm gương lớn để học tập noi theo; Với lớp đàn em, ông luôn mở lòng chia sẻ, nâng đỡ và vun bồi tư duy, nâng bước cho nhiều tài năng trẻ trưởng thành và thành danh. Đặc biệt, với "Không gian Văn hóa Ký ức Nhiếp ảnh", ông chính là vị cố vấn tận tụy, luôn sát cánh động viên để tôi có thêm sức mạnh gánh vác và dựng xây nên một điểm hẹn văn hóa độc đáo.
Xin trân trọng kính chúc nhà báo, NSNA Hoàng Kim Đáng luôn dồi dào sức khỏe, giữ vững sự mẫn tiệp để tiếp tục hành trình sáng tạo và luôn "mã đáo thành công" trên những chặng đường nghệ thuật phía trước!
