Từ nghề giáo đến hành trình cầm máy
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Võ Văn Bằng, nghệ danh Duy Bằng, xuất thân từ nghề giáo. Tốt nghiệp năm 1984, ông về giảng dạy tại Tân Trụ. Năm 1993, ông chuyển ngành, mở ra một chặng đường mới với chiếc máy ảnh trên vai.
Dấu mốc đầu tiên đến vào năm 1995, khi tác phẩm Bươn chải đoạt Huy chương Bạc tại Liên hoan ảnh nghệ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long tổ chức ở Hậu Giang. Thành quả ấy tiếp thêm động lực để ông theo đuổi con đường sáng tác. Năm 1997, ông được kết nạp vào Hội Văn học Nghệ thuật Long An; năm 2000 trở thành hội viên Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam (VAPA).
Từ đó, với chiếc máy ảnh và ba lô trên vai, Duy Bằng có dịp đi qua nhiều vùng miền của đất nước, tìm kiếm những khoảnh khắc có ý nghĩa. Ông cho biết bản thân trưởng thành qua quá trình học hỏi, đặc biệt là sự hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm của các đồng nghiệp và những nghệ sĩ đi trước.
Hơn 200 giải thưởng từ cấp tỉnh, bộ, ngành, khu vực, toàn quốc đến quốc tế là kết quả của nhiều năm lao động sáng tạo. Năm 2005, ông nhận Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Nguyễn Thông, ghi nhận những đóng góp cho sự nghiệp văn học nghệ thuật tỉnh nhà. Năm 2011, ông được phong tặng tước hiệu E.VAPA – Nghệ sĩ Nhiếp ảnh xuất sắc; năm 2019 tiếp tục được phong tặng tước hiệu E.VAPA/G – Nghệ sĩ Nhiếp ảnh đặc biệt xuất sắc.
Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào số lượng giải thưởng, sẽ khó hình dung đầy đủ con đường nghệ thuật của Duy Bằng. Điều đáng chú ý hơn nằm ở cách ông tiếp cận đời sống và sự đa dạng trong đề tài sáng tác. Từ những phận người lao động bình dị đến hoạt động văn hóa, từ cảnh quan miền sông nước đến những câu chuyện nhân văn, mỗi đề tài mở ra một cách nhìn khác nhau qua ống kính của người nghệ sĩ.
Khi những phận người bình dị trở thành nhân vật của tác phẩm
Bươn chải, tác phẩm đoạt Huy chương Bạc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long năm 1995, là một dấu ấn sớm trong sự nghiệp của Duy Bằng. Bức ảnh ghi lại hình ảnh một em nhỏ gồng mình đẩy chiếc xe chở Lò đất qua vũng nước đỏ phù sa. Hình ảnh nhân vật và chiếc xe in bóng trên mặt nước tạo nên điểm nhấn thị giác, đồng thời làm tăng sức nặng cho câu chuyện về cuộc mưu sinh nhọc nhằn. Ở đây, người xem không chỉ bắt gặp một hoạt động lao động cụ thể mà còn cảm nhận được sự vất vả của những phận người trong đời sống miền Tây. Khoảnh khắc được ghi lại mang tính chân thực, không cần thêm thắt, nhưng vẫn gợi nhiều suy ngẫm về tuổi thơ và cuộc sống.
Cũng hướng đến những con người lao động, Tảo tần – Huy chương Bạc tại TP. Hồ Chí Minh năm 2014 – ghi lại hình ảnh người phụ nữ đội nón lá, đạp xe chở hàng mưu sinh. Góc nhìn từ trên cao cùng chiếc bóng kéo dài trên mặt đường tạo nên bố cục cô đọng. Nhân vật nhỏ bé giữa không gian rộng, nhưng chính dáng vẻ cần mẫn ấy lại trở thành tâm điểm của bức ảnh. Tác phẩm gợi lên vẻ đẹp chịu thương chịu khó của người phụ nữ trong cuộc sống thường ngày.
Nếu Bươn chải và Tảo tần đưa người xem đến với những nhọc nhằn của đời sống, thì Chuối xuất khẩu – Huy chương Đồng khu vực Đồng bằng sông Cửu Long năm 2019 – lại mở ra một lát cắt khác về lao động sản xuất. Bức ảnh đen trắng ghi lại người công nhân trong công đoạn sơ chế, phun rửa những buồng chuối xuất khẩu. Những lớp chuối xếp nối nhau tạo nên nhịp điệu hình khối, trong khi người lao động hiện diện ở vị trí trung tâm của hoạt động sản xuất. Qua đó, tác phẩm ghi nhận một công đoạn trong hành trình đưa nông sản địa phương đến thị trường.Ba tác phẩm, ba không gian khác nhau, nhưng đều cho thấy sự quan tâm của Duy Bằng đối với con người trong lao động. Người nghệ sĩ không chỉ ghi lại hình ảnh mà còn tìm cách làm nổi bật phẩm chất, sự cần cù và giá trị của những công việc bình dị.
Từ vẻ đẹp phương Nam đến chiều sâu văn hóa
Một trong những tác phẩm tiêu biểu của Duy Bằng là Đất phương Nam, được công nhận Ảnh xuất sắc toàn quốc năm 2018. Tác phẩm sử dụng góc chụp từ trên cao, ghi lại hình ảnh người nông dân giữa không gian đồng ruộng ngập nước. Những mảng xanh của cỏ, sắc sẫm của mặt nước cùng sự hiện diện nhỏ bé của con người tạo nên một tổng thể giàu tính tạo hình. Góc nhìn cao giúp cảnh lao động quen thuộc thoát khỏi cách thể hiện thông thường, trở thành những mảng màu, đường nét đan xen. Con người tuy không chiếm diện tích lớn trong khung hình nhưng lại là yếu tố làm nên sức sống của cảnh quan. Từ đó, tác phẩm gợi ra mối quan hệ gắn bó giữa con người với thiên nhiên và không gian sản xuất của vùng đất phương Nam.
Nếu Đất phương Nam thể hiện vẻ đẹp của cảnh quan và lao động, thì Ánh sáng văn hóa hè – Huy chương Vàng tại TP. Hồ Chí Minh năm 2000 – lại gây ấn tượng bằng câu chuyện về tri thức và tình người. Bức ảnh ghi lại một lớp học tình thương trong không gian nhà tranh vách lá đơn sơ. Ánh đèn vàng ấm áp tập trung vào người hướng dẫn và các em nhỏ đang chăm chú học tập, trong khi không gian bên ngoài chìm trong bóng tối.
Thành công của tác phẩm nằm ở cách khai thác tương phản sáng – tối. Ánh sáng không chỉ làm nổi bật chủ thể mà còn mang ý nghĩa biểu tượng: ánh sáng tri thức được thắp lên giữa hoàn cảnh còn nhiều thiếu thốn. Khung cửa tự nhiên tạo thành một khuôn hình bên trong khuôn hình, đưa ánh nhìn người xem tập trung vào hoạt động dạy và học. Từ một khoảnh khắc giản dị, tác phẩm chuyển tải thông điệp nhân văn về sự sẻ chia và tinh thần đem tri thức đến với cộng đồng.
Một sắc thái khác trong sáng tác của Duy Bằng được thể hiện qua Thiện Nguyện, đoạt Huy chương Vàng tại TP. Hồ Chí Minh năm 2013. Bức ảnh ghi lại không khí tại một bếp ăn từ thiện, nơi những người tham gia tất bật chuẩn bị và trao từng phần cơm cho người có hoàn cảnh khó khăn. Hình ảnh nhiều người cùng chung tay trong công việc tạo nên nhịp điệu sinh động, thể hiện tinh thần tương trợ trong đời sống.
Ở tác phẩm Tiếng tơ lòng, đoạt giải Nhất tại Festival Đờn ca tài tử lần thứ nhất ở Bình Dương năm 2017, Duy Bằng hướng ống kính vào khoảnh khắc nghệ sĩ biểu diễn nhạc cụ. Điểm tập trung của bức ảnh là đôi bàn tay và nhạc cụ, phía sau là hình ảnh những nghệ sĩ khác được làm mờ, tạo chiều sâu cho khuôn hình. Cách chọn khoảnh khắc giúp người xem cảm nhận sự tập trung và nét tinh tế trong hoạt động biểu diễn nghệ thuật truyền thống.Trong khi đó, Thiếu nữ được công nhận Ảnh xuất sắc toàn quốc năm 2012 là một tác phẩm chân dung gây chú ý bởi cách thể hiện đen trắng. Khuôn mặt, ánh mắt và nụ cười của nhân vật trở thành điểm nhấn. Những chi tiết trang phục, trang sức truyền thống được thể hiện rõ nét, góp phần làm nổi bật vẻ đẹp riêng của nhân vật. Việc lược bỏ màu sắc giúp bức ảnh tập trung vào biểu cảm, đường nét và thần thái.
Bên cạnh các tác phẩm kể trên, Duy Bằng còn có tác phẩm đoạt Huy chương Đồng tại Ma Cao năm 2008, ghi lại hình ảnh chiếc thuyền chở những bó nguyên liệu làm nghề chằm trên dòng nước; cùng tác phẩm đoạt Huy chương Vàng tại Liên hoan ảnh nghệ thuật khu vực Đồng bằng sông Cửu Long năm 2020, phản ánh hình ảnh nhân viên y tế trong môi trường làm việc chuyên môn. Những đề tài khác nhau tiếp tục cho thấy phạm vi quan sát rộng và sự quan tâm của tác giả đối với nhiều mặt của đời sống.
Sáng tác và trách nhiệm với phong trào nhiếp ảnh
Đối với Duy Bằng, hoạt động nhiếp ảnh không chỉ dừng lại ở sáng tác cá nhân. Từ năm 2010 đến năm 2026, ông được bầu vào Ban Chấp hành Hội Văn học Nghệ thuật Long An, sau này là Tây Ninh. Từ năm 2010 đến 2025 ông đảm nhiệm vai trò Chi hội trưởng Chi hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam tại địa phương. Năm 2020, ông được bầu vào Ban Chấp hành Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, phụ trách khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2026.
Ở những cương vị này, bên cạnh công việc sáng tác, ông còn tham gia kết nối hội viên, duy trì hoạt động chuyên môn và góp phần thúc đẩy phong trào nhiếp ảnh tại địa phương. Quá trình gắn bó với công tác hội cũng tạo điều kiện để ông chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ các tác giả trẻ và cùng đồng nghiệp xây dựng môi trường sáng tác.
Nhìn lại hành trình của Duy Bằng, từ dấu mốc đầu tiên với Bươn chải năm 1995 đến những tác phẩm được ghi nhận ở phạm vi toàn quốc và quốc tế, có thể thấy một mạch quan tâm xuyên suốt: hướng ống kính về con người và cuộc sống. Có khi là nỗi nhọc nhằn của người lao động, có khi là vẻ đẹp của văn hóa truyền thống, cũng có khi là một hành động sẻ chia lặng thầm trong cộng đồng.
Năm nay đã 64 tuổi nhưng Duy Bằng vẫn rong ruổi trên mọi nẻo đường để sáng tác, Ông chia sẻ; Mong muốn thông qua sáng tác góp một phần nhỏ đem lại những giá trị chân – thiện – mỹ cho người thưởng lãm, đồng thời đóng góp cho phong trào nhiếp ảnh và hoạt động văn học nghệ thuật địa phương. Đó cũng là điều có thể nhận ra qua những tác phẩm của Duy Bằng: mỗi khuôn hình là một cách lưu giữ cuộc sống, một góc nhìn về con người và một lời nhắn gửi về những giá trị đáng trân trọng.
