Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Vũ Ba tên thật là Trần Phú Hạnh, sinh năm 1930 tại Nam Định, lên 5 tuổi đã theo gia đình vào Sài Gòn sinh sống, đến 1954 tập kết trở ra Bắc. Được hỏi vì sao lại có biệt danh Vũ Ba, ông tếu táo đùa “Tôi hoạt động cách mạng từ rất sớm, luôn đề phòng đặt sẵn mình trong tâm thế bị địch bắt nên lấy tên Ba để nếu bị tra tấn, giặc nó chửi mà gọi là “ba” thì… thích hơn…”. Chuyện vui bên tách trà là vậy, nhưng cựu phóng viên quân đội Vũ Ba là một trong những nhà báo ảnh dũng cảm, giàu thành tích thuộc loại bậc nhất…
Tác phẩm ảnh nổi tiếng gắn liền với sự nghiệp tên tuổi của phóng viên - Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Vũ Ba bấm máy cách nay đã hơn nửa thế kỷ. Tựa lưng vào chiếc giường đã nằm dưỡng bệnh trong thời gian dài, thuở sinh thời ông xúc động hồi tưởng:
“... Đầu tháng 3 năm 1965, không quân Mỹ bắt đầu mở chiến dịch mang tên “Sấm Rền” với mong muốn dùng ưu thế áp đảo về không quân để thị uy sức mạnh, đồng thời phá hủy cơ sở hạ tầng miền Bắc nhằm cứu vãn tinh thần đang sa sút. Ngoài những mục tiêu quân sự, chiến dịch “Sấm Rền” còn đánh phá vào nhiều vị trí dân sự làm tê liệt sản xuất, kiệt quệ đời sống kinh tế, gây thiệt hại lớn về tính mạng người dân.
Ngày 17 tháng 5 năm 1966, vào khoảng 3 giờ 15 phút chiều, khi ấy tôi đang có mặt tại tòa soạn báo Quân đội nhân dân ở phố Phan Đình Phùng thì bất ngờ tiếng còi báo động vang lên. Máy bay “Thần sấm” F-105 cuả Mỹ tiến hành ném bom nhằm phá hoại miền Bắc lần thứ nhất. Đeo chiếc máy ảnh lên trước ngực, tôi vội đạp xe xuống trận địa, vừa đến khu Phúc Tân đứng từ trên đê nhìn xuống đã thấy xóm bãi bồi sông Hồng (nay gần cầu Chương Dương) đang bốc lửa cháy ngùn ngụt, rồi đột nhiên trong đám khói mù mịt xuất hiện một bé gái vừa chạy vừa gào khóc thảm thiết... Tôi lập tức chụp ngay khoảnh khắc đó, rồi vào thẳng khu vực trúng bom… gặp những nữ dân quân tự vệ, vai đeo túi cứu thương, tay khiêng cáng khẩn trương xông vào dập lửa cứu người, tôi bỏ xe đạp chạy bộ theo chụp được bức ảnh “Vào lửa”…
Bắt đúng thời điểm đầy cảm xúc, biến một khoảnh khắc trở thành vĩnh cửu, khắc họa được sự “tàn phá khốc liệt” của bom đạn Mỹ đối với cuộc sống của người dân miền Bắc Việt Nam, “Phúc Tân kêu gọi trả thù” đã được trao Giải thưởng Lớn báo Sự thật (Liên Xô) nhân kỷ niệm tròn 50 năm Cách mạng tháng Mười Nga (1967).
Bức ảnh tuy đoạt giải thưởng cao ở nước ngoài nhưng do bị đánh giá có nhiều “bi lụy” nên một thời gian trong nước vẫn không được sử dụng. Mãi đến năm 1979, báo Nhân Dân có bài khen, bức ảnh mới được nhìn nhận lại, đồng thời được trao tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật - lĩnh vực nhiếp ảnh năm 2007.
Phải mất tới 41 năm sau, ở tuổi 74, vào tháng 6 năm 2007, nhờ kết nối của báo Thanh Niên, cựu phóng viên Vũ Ba mới có dịp hội ngộ nhân vật trong ảnh, đã lên chức bà ngoại… Thuở ấy em Dương Thị Lượt mới 11 tuổi, hôm đó được mẹ nhờ ra chợ Hàng Bè nhặt rau nuôi lợn, trên đường về thì máy bay Mỹ bắt đầu dội bom ào ạt xuống Hà Nội. Thấy khu xóm bị cháy, em hoảng hốt vùng chạy về nhà mình…
Gắn chặt cuộc đời và sự nghiệp sáng tác ảnh với sự nghiệp cách mạng ông tham gia nhiều triển lãm ảnh về đề tài Quân đội với các tác phẩm đen trắng tiêu biểu: “Vào lửa” - Giải Nhất Ảnh báo chí Hội Nhà báo Việt Nam (1968), “Báo động”, “Hãy cảnh giác”, “Qua trọng điểm”, “Đoàn cao xạ 235 chống máy bay Mỹ bảo vệ cầu Long Biên”, “Bắt kẻ thù phải rơi ngay trên đất Thủ đô”, “Pháo phòng không bảo vệ Hải Phòng”…
Chuyển vào Nam sinh sống từ sau ngày đất nước thống nhất, từ tháng 10 năm 1985 Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Vũ Ba tiếp tục sinh hoạt tại CLB Nhiếp ảnh người cao tuổi Sài Gòn, quy tụ các cán bộ hưu trí cùng thế hệ như Trịnh Đình Thu, Đoàn Công Tính, Lê Mai Anh… hướng ống kính về chủ đề “Đất nước con người”, đặc biệt là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long…
Theo quy luật sinh tử khắc nghiệt của thời gian, ngày 21 tháng 5 năm 2018 sau thời gian lâm bệnh vì tuổi già ông từ trần tại nhà riêng hưởng thọ 88 tuổi.
Có nếp sống giản dị, đôn hậu nhưng đặc biệt lại có “duyên” với chiến trường, cựu phóng viên - Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Vũ Ba để lại những di sản ảnh giàu giá trị, có đầy đủ những nỗi đau, nỗi mất mát sẻ chia với công chúng những thông điệp đầy trách nhiệm của người cầm máy.
