Ký ức về một ngày chưa xa
Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đã thay áo mới, nước trong xanh, uốn lượn bao quanh những phố phường đã góp phần làm thay đổi bộ mặt đô thị TPHCM.
Nhiêu Lộc - Thị Nghè dài gần 9 km, chảy qua nhiều khu vực trung tâm TPHCM trước khi đổ ra sông Sài Gòn. Có thời điểm, đây từng là một tuyến giao thông thủy quan trọng của Sài Gòn - Gia Định. Nhưng quá trình đô thị hóa nhanh chóng, dân cư tập trung ngày càng đông, cùng tình trạng lấn chiếm, xả rác và nước thải trực tiếp đã biến dòng kênh thành một trong những điểm ô nhiễm nghiêm trọng nhất thành phố.
Những năm 1980-1990, hình ảnh hai bên bờ Nhiêu Lộc - Thị Nghè là những dãy nhà tạm, nhà lụp xụp chen chúc. Nước kênh đen ngòm, rác thải nổi lềnh bềnh, mùi hôi bao phủ khu dân cư. Nhiều hộ dân sinh sống ngay trên và ven dòng nước phải đối mặt với môi trường sống xuống cấp, ruồi muỗi, chuột và nguy cơ dịch bệnh.
Từ dòng kênh chết vì ô nhiễm ngày trước, hệ thống kênh Nhiêu Lộc- Thị Nghè đã được xanh hóa hoàn toàn từ dòng nước xanh đến hoa cảnh, cây xanh dọc theo hai bên tuyến kênh.
Thành phố từng nhiều lần tìm cách khơi thông dòng kênh nhưng phải tạm dừng do nhiều khó khăn. Đến năm 1993, một kế hoạch bài bản hơn được khởi động.
Thách thức lớn nhất lúc ấy không chỉ là cải tạo lòng kênh mà còn là di dời con người ra khỏi dòng kênh. Gần 7.000 hộ dân, khoảng 50.000 người bị ảnh hưởng bởi quá trình giải tỏa, tái định cư. Chỉ riêng giai đoạn đầu, thành phố đã dành hơn 1.600 tỷ đồng cho công tác bồi thường, giải tỏa, tái định cư. Đây là quyết định lớn trong bối cảnh nguồn lực của thành phố còn hạn chế.
Khu chung cư Miếu Nổi cao tầng dành cho người dân tái định cư soi bóng xuống dòng kênh xanh. Dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè đã làm cuộc sống của hàng chục ngàn gia đình đổi thay tích cực.
Cuộc đại phẫu làm xanh lại dòng nước
Năm 2003, dự án vệ sinh môi trường nước lưu vực Nhiêu Lộc - Thị Nghè chính thức bước vào giai đoạn triển khai quy mô lớn. Sau gần 10 năm sau, một khối lượng công việc khổng lồ được hoàn thành: hệ thống bờ kè bê tông dọc theo bờ kênh, hơn 9 km tuyến cống bao đường kính 2,5-3m được xây dựng để thu gom nước thải; khoảng 70 km đường ống các loại được lắp đặt để đưa nước thải từ các hộ dân về hệ thống xử lý…
Người dân đi bộ, tập thể dục trên tuyến đường hai bên dòng kênh.
Nhưng công trình không dừng lại ở việc làm sạch nước”. Hai tuyến đường Hoàng Sa - Trường Sa được hình thành dọc hai bờ, tạo nên trục giao thông mới, mở rộng không gian đô thị, đồng thời tạo hành lang cảnh quan xanh cho khu vực. Một dòng kênh từng được xem là “dòng kênh chết” đã hồi sinh từ đó.
“Quả ngọt” tạo động lực mới
Nhằm nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân, chính quyền các địa phương đã đầu tư lắp đặt thiết bị tập thể dục bên dòng kênh. Nơi đây đã trở thành điểm sinh hoạt, tập thể dục quen thuộc của những người dân sống ven kênh.
Nơi từng là những dãy nhà tạm bợ nay là những tuyến đường rộng rãi. Nơi từng đầy rác và nước thải nay có cây xanh, vỉa hè, không gian công cộng. Hai bờ kênh trở thành địa điểm người dân tập thể dục, đi bộ, sinh hoạt cộng đồng. Quan trọng hơn, dự án đã góp phần cải thiện môi trường sống cho khoảng 1,2 triệu người dân trong lưu vực.
Sự hồi sinh của Nhiêu Lộc - Thị Nghè cũng tạo ra những giá trị mới mà trước đây ít ai hình dung. Dòng kênh trở thành không gian văn hóa, thể thao và du lịch của thành phố; những hoạt động đường thủy, lễ hội, vui chơi trên sông nước từng bước được khai thác. Từ một “mặt sau” nhếch nhác của đô thị, hai bờ kênh trở thành một trong những không gian cảnh quan đặc trưng của TPHCM.
Bến thủy trên kênh đã tạo nên hình ảnh quen thuộc của thành phố sông nước, trên bến dưới thuyền. Mặt nước kênh Nhiêu Lộc- Thị Nghè cũng đã biến thành sân khấu nước mỗi dịp lễ hội, với nhiều chương trình, hoạt động văn hóa, thể thao nước hấp dẫn.
Hơn 20 năm qua, từ “quả ngọt” Nhiêu Lộc- Thị Nghè, TPHCM đã đẩy mạnh triển khai nhiều chương trình di dời, cải tạo kênh rạch: Bến Nghé - Tàu Hủ, Tân Hóa - Lò Gốm... Hôm nay, bài học ấy đang được tiếp tục ở rạch Xuyên Tâm, kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, bờ Bắc kênh Đôi, rạch Văn Thánh...
Dòng Nhiêu Lộc - Thị Nghè hôm nay vì thế không chỉ là một dòng kênh đã được cải tạo. Đó còn là một “quả ngọt” của chương trình xanh hóa kênh rạch, là minh chứng sinh động cho một cách làm đô thị lấy môi trường và chất lượng sống của người dân làm trung tâm.
Đường Trường Sa, Hoàng Sa dọc theo hai bên kênh Nhiêu Lộc -Thị Nghè rực sáng ánh đèn khi thành phố về đêm, nơi đây buôn bán tấp nập, thường xuyên đông đúc người đi lại.
Từ dòng nước đen năm nào đến không gian xanh hôm nay, Nhiêu Lộc - Thị Nghè đang trao lại cho TPHCM một thông điệp giản dị: muốn thành phố xanh, sạch, văn minh, trước hết phải trả lại sự sống cho những dòng sông, con kênh đã nuôi dưỡng thành phố qua bao thế hệ.
Và hành trình ấy vẫn đang tiếp tục.
Kênh Nhiêu Lộc -Thị Nghè đã từ lâu trở thành không gian xanh giữa đô thị hiện đại, hình ảnh quen thuộc đối với người dân TPHCM.
BOX: Đề án chỉnh trang đô thị, khu vực nhà ở trên và ven sông, kênh, rạch trên địa bàn Thành phố giai đoạn 2025-2030. Thành phố đang xây dựng kế hoạch triển khai 117 dự án, phấn đấu hoàn thành việc di dời khoảng 41.540 căn nhà trên và ven sông, kênh, rạch đến năm 2030, nguồn HĐND TPHCM.
.jpg "Rộn ràng ngày hội khinh khí cầu đầu tiên tại Cà Mau")