Bài 1: Rạch Xuyên Tâm hành trình hơn 20 năm chờ đợi

Từ dòng rạch “chết” giữa lòng đô thị

Rạch Xuyên Tâm đoạn trước Trường Đại học Văn Lang đã cơ bản hoàn thành bờ kè bê tông, đang tiếp tục hoàn thiện các hạng mục tiếp theo. Đây là gói thầu có tiến độ thi công nhanh đã tạo không khí phấn khởi lao động trên toàn dự án. 

Rạch Xuyên Tâm có tổng chiều dài khoảng 8,875 km, gồm tuyến chính dài 6,638 km và ba tuyến nhánh Cầu Sơn, Bình Lợi, Bình Triệu dài 2,237 km, kết nối từ kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè đến sông Vàm Thuật. Tuyến rạch đi qua khu vực nay thuộc các phường Gia Định, Bình Thạnh, Bình Lợi Trung và An Nhơn.

Trước khi dự án được triển khai, hình ảnh của Xuyên Tâm hoàn toàn đối lập với một đô thị hiện đại. Nhiều đoạn rạch bị rác thải phủ kín, nước tù đọng, bốc mùi hôi. Những căn nhà tạm, nhà cơi nới, lấn ra lòng rạch khiến dòng chảy ngày càng bị thu hẹp. Báo chí có nhiều bài viết ghi nhận hàng chục năm người dân quanh rạch Xuyên Tâm phải “ăn, ngủ” bên dòng nước hôi thối, ngập rác.

Dưới trời nắng nóng, công nhân vẫn miệt mài cân chỉnh khung thép để chuẩn bị ép cừ làm bơ kè.  Đây là công việc nặng nhọc, nguy hiểm đòi hỏi công nhân có sức khỏe và tay nghề cao. 

Không chỉ là câu chuyện môi trường, Xuyên Tâm còn là câu chuyện về chất lượng sống và diện mạo đô thị. Một dòng rạch bị bồi lắng, ách tắc khiến khả năng tiêu thoát nước suy giảm, góp phần làm gia tăng nguy cơ ngập. Những khu dân cư ven rạch thiếu không gian công cộng, đường giao thông và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ.

Nhiều lần khởi động, nhiều lần dang dở

Công tác chuẩn bị vật tư, thiết bị luôn sẵn sàng đầy đủ trên công trình để kịp thời thi công, đảm bảo đúng tiến độ mà lãnh đạo TPHCM đặt ra. 

Điều đáng nói là chính quyền TP Hồ Chí Minh không phải đến hôm nay mới nhìn thấy vấn đề của Xuyên Tâm. Ngay từ năm 2002, thành phố đã phê duyệt dự án cải tạo rạch với kinh phí khoảng 123 tỷ đồng. Tuy nhiên, dự án không thể triển khai.

Đến năm 2015, một phương án mới với tổng vốn khoảng 5.100 tỷ đồng được nghiên cứu, kỳ vọng cải tạo dòng rạch, xây dựng đường ven rạch và chỉnh trang khu dân cư. Nhưng phương án này sau đó được đánh giá chưa khả thi. ăm 2016, dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm tiếp tục được đưa vào danh mục các dự án cải tạo kênh rạch trọng điểm của thành phố giai đoạn 2016-2020, với tổng mức đầu tư dự kiến 5.100 tỷ đồng, trong đó có mục tiêu cải tạo kênh và hoàn thiện hệ thống đường dọc kênh.

Những gói thầu đã hoàn thành hạng mục đóng bờ kè, đơn vị thi công đẩy nhanh tiến độ, tiến hành thi công đường ven rạch, hệ thống hạ tầng phụ trợ.  

Những con số ấy cho thấy hành trình cải tạo Xuyên Tâm không hề đơn giản. Vướng mắc về nguồn vốn, phương thức đầu tư, giải phóng mặt bằng, tái định cư và sự phức tạp của khu dân cư lâu đời ven rạch khiến dự án nhiều lần phải điều chỉnh. Trong khi các phương án được nghiên cứu, người dân vẫn tiếp tục sống bên dòng rạch ô nhiễm.

Bước ngoặt của một dự án lớn

Để đẩy nhanh tiến độ, các đơn vị thi công đã đầu tư thiết bị, công nghệ nhằm nâng cao năng suất lao động, đưa công trình về đích đúng tiến độ. 

Sau nhiều năm nghiên cứu, điều chỉnh và tháo gỡ các điểm nghẽn, TPHCM đã quyết định triển khai dự án nạo vét, cải tạo môi trường và xây dựng hạ tầng rạch Xuyên Tâm với tổng mức đầu tư khoảng 17.200 tỷ đồng.

Đây là một trong những dự án chỉnh trang đô thị, cải tạo kênh rạch có quy mô rất lớn của thành phố. Tổng chiều dài toàn tuyến gần 9 km; dự án không chỉ đơn thuần nạo vét lòng rạch mà còn xây dựng hệ thống kè, thoát nước, đường giao thông, vỉa hè, cây xanh, chiếu sáng và các công trình hạ tầng đồng bộ. Mục tiêu quan trọng là thu gom nước thải, cải thiện môi trường nước, tăng khả năng thoát nước và tạo lập không gian đô thị văn minh hai bên rạch.

Tháng 5-2025, gói thầu XL-03 đã được khởi công, chính thức đưa toàn bộ dự án vào giai đoạn thi công quy mô lớn.

Hy sinh lợi ích riêng vì diện mạo chung

Công nhân đang thổi bụi để chuẩn bị cho công đoạn cán nhựa nóng tuyến đường ven rạch. Người lao động phải làm việc dưới nắng nóng nhiều giờ, bui đất bay mù mịt nhưng họ vẫn hăng say cùng máy thổi bụi.

Đằng sau những con số hàng chục nghìn tỷ đồng là một cuộc vận động xã hội rất lớn. Dự án ảnh hưởng đến 2.190 trường hợp, trong đó 897 trường hợp giải tỏa một phần và 1.293 trường hợp giải tỏa toàn bộ. Chi phí bồi thường chiếm hơn 14.000 tỷ đồng trong tổng mức đầu tư.

Đây là điều không dễ dàng đối với những gia đình đã nhiều thế hệ sinh sống bên dòng rạch. Nhiều căn nhà phải tháo dỡ, nhiều gia đình phải thay đổi nơi ở, cuộc sống và sinh kế. Nhưng đổi lại là một tương lai khác: một dòng rạch được hồi sinh, một hệ thống giao thông và thoát nước mới, những không gian xanh và công cộng khang trang hơn.

Những con đường mới đã hình thành ven rạch Xuyên Tâm vẫn còn ngổn ngang, chưa hoàn thành nhưng người dân đã cảm nhận được sự thuận lợi trong việc đi lại. 

Đáng trân trọng là đến cuối tháng 6-2026, 100% mặt bằng dự án đã được bàn giao, không phải thực hiện cưỡng chế. Thành phố đánh giá đây là kết quả của sự quyết liệt của chính quyền cơ sở và sự đồng thuận, chia sẻ của người dân

Từ “dòng rạch chết” đến trục đô thị xanh

Công nhân đang thi công hệ thống chiếu sáng cho khu công viên bên dự án rạch Xuyên Tâm (thuộc phường 12, quận Bình Thạnh cũ). Cùng với việc xây dựng hệ thống đường giao thông ven rạch, nhiều công viên, khu trồng cây xanh cũng được triển khai xây dựng để phục vụ người dân. 

Ngày 29-6-2026, Chủ tịch UBND TPHCM Nguyễn Văn Được kiểm tra thực tế dự án và yêu cầu chủ đầu tư rà soát, điều chỉnh phương án thi công, tăng nhân lực, thiết bị, tổ chức tăng ca, tăng kíp để rút ngắn tiến độ. Đó không chỉ là yêu cầu về tiến độ của một công trình. Đó còn là sự thúc đẩy quyết liệt để hoàn thành một lời hứa đã kéo dài hơn 20 năm với người dân.

Từ một dòng rạch bị lấn chiếm, bồi lắng và ô nhiễm, Xuyên Tâm đang đứng trước cơ hội trở thành một trục hạ tầng – môi trường – cảnh quan mới của thành phố. Khi dự án hoàn thành, người dân sẽ không còn phải sống bên dòng nước đen và rác thải, thay vào đó là một không gian đô thị được chỉnh trang, giao thông thuận lợi hơn, cảnh quan xanh hơn và môi trường sống tốt hơn.

Diện mạo một đoạn rạch Xuyên Tâm mới đang thành hình. Dù rằng, dưới dòng rạch vẫn còn dày đặc bèo chưa được vớt, trên bờ hệ thống hạ tầng đang tiến hành thi công và sẽ còn nhiều việc phải làm trước khi hoàn thành nhưng đã tạo niềm vui, phấn khởi cho người dân. 

Hành trình hơn hai thập niên của Xuyên Tâm cho thấy một dự án chỉnh trang đô thị lớn không chỉ được đo bằng vốn đầu tư hay số kilomet công trình. Thành công lớn hơn chính là sự kiên trì của chính quyền, sự đồng thuận của người dân và quyết tâm biến một điểm nghẽn môi trường thành một không gian phát triển mới.

Những nơi công trình cải tạo rạch Xuyên Tâm hoàn thiện dần, những công trình dân sinh, nhà cửa của người dân ở hai bên bờ cũng được chỉnh trang xây dựng mới. Không còn bao lâu nữa, khi dự án hoàn thành, rạch Xuyên Tâm không những xanh trở lại mà bộ mặt đô thị cũng thay đổi, khang trang hiện đại hơn. 

Rạch Xuyên Tâm từng là nỗi ám ảnh của nhiều thế hệ người dân. Hôm nay, dòng rạch ấy đang trở thành một công trường lớn. Và nếu dự án được hoàn thành đúng mục tiêu, Xuyên Tâm sẽ không còn là “dòng rạch chết” giữa lòng thành phố, mà có thể trở thành biểu tượng cho một quá trình hồi sinh môi trường, chỉnh trang đô thị và nâng cao chất lượng sống của người dân TPHCM.