Bài 5: Sức sống mới bên sông Sài Gòn

Dòng sông làm nên thành phố

Một số hoạt động biểu diễn thể dục thể thao diễn ra trên sông phục vụ người dân. Sông Sài Gòn đã trở thành sân khấu ngoài trời cho các hoạt động văn hóa, thể dục thể thao dưới nước.

Nhìn trên bản đồ, sông Sài Gòn như một dải lụa xanh uốn lượn qua đô thị, kết nối nhiều vùng đất và mở ra hướng phát triển tự nhiên về phía sông nước. Nhưng với TPHCM, dòng sông ấy còn mang một ý nghĩa lớn hơn nhiều.

Từ thuở hình thành đô thị, sông Sài Gòn đã giữ vai trò tuyến giao thông, giao thương quan trọng. Những bến cảng, bến tàu, kho hàng từng góp phần tạo nên một đô thị sầm uất bên sông. Dọc dòng chảy ấy, lịch sử thành phố được viết nên qua từng giai đoạn. Những địa danh như Bến Nhà Rồng, Bến Bạch Đằng, cảng Sài Gòn... không chỉ là những địa điểm trên bản đồ mà còn là những dấu mốc gắn với ký ức của đô thị.

Con đường Bạch Đằng được xem là con đường đẹp nhất Bình Dương trước đây.

Ngày nay, khi TPHCM bước vào giai đoạn phát triển mới, giá trị của sông Sài Gòn càng được nhìn nhận đầy đủ hơn. Dòng sông là nguồn tài nguyên cảnh quan đặc biệt, là trục sinh thái tự nhiên, không gian để phát triển giao thông thủy, du lịch, dịch vụ và các công trình công cộng. Quan trọng hơn, sông Sài Gòn có thể trở thành “trục xanh” kết nối các khu đô thị, công viên, quảng trường và không gian văn hóa hai bên bờ.

Định hướng ấy phù hợp với yêu cầu xây dựng TPHCM trở thành đô thị hiện đại, xanh, đáng sống. Thay vì xem bờ sông đơn thuần là nơi xây dựng đường sá, nhà cửa, việc tổ chức lại không gian ven sông cần hướng đến mục tiêu đưa người dân trở lại với dòng sông.

Phố đi bộ Bạch Đằng - một cung đường ven sông đẹp, rộng rãi, thoáng mát, hướng nhìn từ cầu Phú Cường.

Đánh thức không gian ven sông

Một trong những hình ảnh sinh động cho cách tiếp cận mới là không gian ven sông tại Thủ Dầu Một, khu vực nay thuộc phường Thủ Dầu Một, TPHCM. Phố đi bộ - chợ đêm Bạch Đằng được đưa vào hoạt động ngày 2-9-2022, tạo thêm một không gian công cộng đáng chú ý bên sông Sài Gòn. Công trình có diện tích khoảng 2,4ha, đoạn đường dài 762m, mặt đường rộng 15m, tổng vốn đầu tư hơn 650 tỷ đồng, bao gồm các hạng mục đường giao thông, công viên, lối đi bộ, cây xanh, chiếu sáng, thoát nước và các không gian phục vụ văn hóa, vui chơi, mua sắm.

Hoạt động văn hóa, văn nghệ, sự kiện cộng đồng, góp phần tạo nên một không gian sinh hoạt chung sôi động và giàu bản sắc. Một hoạt động văn hoá sôi nổi tại khu vực Phố đi bộ Bạch Đằng (diễu hành, biểu diễn văn nghệ, chạy việt dã…).

Điều đáng nói không chỉ nằm ở những con số. Giá trị lớn hơn của công trình là cách tổ chức lại mối quan hệ giữa đô thị và dòng sông. Buổi chiều, khi nắng dịu xuống, người dân tìm đến bờ sông đi bộ, tập thể dục, vui chơi. Những hoạt động văn hóa, ẩm thực, mua sắm khiến không gian ven sông trở nên có sức sống. Dòng sông từ chỗ chỉ được nhìn ngắm trở thành một phần của đời sống đô thị. Đó cũng chính là điều mà nhiều đô thị trên thế giới đã làm: trả bờ sông về cho cộng đồng, tạo ra những không gian mở để người dân tiếp cận, sinh hoạt và hưởng thụ cảnh quan tự nhiên. 

Từ khi dự án đi vào hoạt động, cảnh quan bờ sông Sài Gòn được cải tạo thoáng đẹp, sạch sẽ hơn, khu vực đi bộ cũng rộng hơn và có không gian để các đội nhóm tập luyện mỗi ngày. Khu vực này còn diễn ra các hoạt động về văn hóa, thể thao, sinh hoạt rất ý nghĩa, sôi động.

Từ Bạch Đằng, hành trình chỉnh trang không gian ven sông tại Thủ Dầu Một đang được mở rộng. Quy hoạch tuyến đường ven sông qua khu vực này có chiều dài khoảng 16,7km, từ rạch Bà Lụa đến cầu Ông Cộ, đi qua nhiều khu vực đô thị. Đây được xem là một trong những hướng mở rộng không gian đô thị về phía sông, kết hợp giao thông với chỉnh trang cảnh quan và phát triển các khu vực ven sông.

Từ điểm sáng Thủ Dầu Một đến chiến lược toàn đô thị

Nhìn rộng hơn, câu chuyện Thủ Dầu Một đặt trong tổng thể phát triển TPHCM cho thấy một hướng đi có nhiều triển vọng: lấy sông Sài Gòn làm trục cảnh quan và sinh thái để tổ chức lại không gian đô thị.

Trong dịp nghỉ Lễ Quốc khánh 2-9 năm nay, tại khu vực Phố đi bộ Bạch Đằng, phường Thủ Dầu Một đang tổ chức Phiên chợ ẩm thực, đặc sản các vùng miền và trưng bày các sản phẩm OCOP thủ công mỹ nghệ nhằm phục vụ nhu cầu vui chơi, giải trí, mua sắm của người dân.

Sau khi TPHCM mở rộng không gian phát triển, vai trò của sông Sài Gòn càng trở nên quan trọng. Dòng sông không còn chỉ nằm trong phạm vi trung tâm đô thị mà trở thành một hành lang kết nối nhiều khu vực. Việc quy hoạch hai bờ vì thế cần được nhìn ở quy mô toàn tuyến, thay vì chia cắt thành những dự án riêng lẻ.

Ở những khu vực phù hợp, có thể phát triển bến tàu, tuyến du lịch đường sông, phương tiện giao thông thủy công cộng, dịch vụ văn hóa - ẩm thực ven sông. Khi đó, “trên bến dưới thuyền” - hình ảnh từng tạo nên sức sống của đô thị Sài Gòn - có thể được tái hiện bằng một diện mạo hiện đại, văn minh hơn.

Mới đây, trong trận chung kết lượt về giữa đội tuyển bóng đá Việt Nam và Thái Lan, khu vực trước biểu tượng Cánh hoa dầu được địa phương tổ chức thành nơi phát trực tiếp trận bóng phục vụ người dân đến xem. Rất đông người dân đã đến đây xem bóng đá, cổ vũ cho đội nhà, tạo nên một không khí hết sức sôi động, góp phần làm phong phú thêm đời sống sinh hoạt văn hóa tinh thần và kết nối cộng đồng ý nghĩa.

Sông Sài Gòn đã chứng kiến thành phố lớn lên, từ những làng xóm ven sông đến một đô thị hiện đại hàng triệu dân. Dòng chảy ấy vẫn đang tiếp tục, nhưng diện mạo hai bờ có thể thay đổi theo cách mà thành phố lựa chọn. Đó không chỉ là câu chuyện làm thêm một tuyến đường hay một công viên. Đó là cách thành phố ứng xử với tài sản thiên nhiên, lịch sử và văn hóa của chính mình.

Quy hoạch hài hòa giữa phát triển và bảo tồn, giữa giao thông và không gian công cộng, giữa kinh tế và sinh thái, sông Sài Gòn có thể trở thành một “dải xanh” quý giá của TPHCM - nơi quá khứ gặp hiện tại, nơi đô thị tìm thấy khoảng thở và nơi người dân có thể tìm lại mối quan hệ gần gũi với dòng sông đã làm nên thành phố.

Phố đi bộ Bạch Đằng nhìn từ trên cao vào ban đêm tại khu vực Cánh hoa dầu trên phố đi bộ Bạch Đằng. Công trình này được xem là biểu tượng của đất Thủ.

Sức sống mới bên sông Sài Gòn vì thế không chỉ nằm ở những công trình đang hình thành. Sức sống ấy còn nằm trong khát vọng xây dựng một thành phố xanh hơn, đẹp hơn, đáng sống hơn - một thành phố biết trân trọng dòng sông đã đồng hành cùng mình qua hàng trăm năm lịch sử.