
Nhân dịp chuẩn bị kỷ niệm 30 năm ngày thành lập Câu lạc bộ Nhiếp ảnh nghệ thuật Hà Tĩnh (1996 - 2026), tôi đến gặp NSNA Sỹ Ngọ để trò chuyện. Nhà ông ở 40 đường Phan Đình Giót, phường Thành Sen. Ông dành hẳn tầng 2 tiếp khách, trưng bày, lưu giữ ảnh và các tập sách ảnh.

“Muốn biết Hà Tĩnh xưa như thế nào, cứ đến ảnh Sỹ Ngọ”. Câu nói ấy, người Hà Tĩnh đã truyền nhau mấy chục năm nay. Nó không phải là lời khen xã giao. Nó là một sự thừa nhận về văn hóa. Bởi văn hóa không chỉ nằm trong sách vở, trong bảo tàng, trong những bài hát. Văn hóa còn nằm trong từng tấm ảnh, từng ánh mắt, từng nụ cười mà người nghệ sĩ đã giữ lại cho quê hương.
Và ở Hà Tĩnh, người giữ văn hóa bằng ống kính suốt một đời, chính là Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Ngô Sỹ Ngọ, mà bạn bè, đồng nghiệp và người dân vẫn thân thương gọi là Sỹ Ngọ.
Văn hóa trước hết là tình yêu quê hương
Sỹ Ngọ sinh ra và lớn lên ở Thanh Hóa. Ông không phải là người Hà Tĩnh gốc. Ông lên đường nhập ngũ khi đất nước còn chiến tranh, trở thành người lính Trung đoàn 32, Sư đoàn 324 (Quân khu 4). Ông được đơn vị trang bị một chiếc máy ảnh để ghi lại những khoảnh khắc trên chiến trường, phục vụ công tác tuyên truyền. Từ đó, niềm đam mê nhiếp ảnh đã ăn vào máu thịt của ông.
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, ông kết duyên với bà Trần Tiến Lĩnh, một cô dược sĩ xinh đẹp, trở thành người con rể của mảnh đất Thành Sen.
Từ một người con rể, ông đã trở thành một người con thật sự của Hà Tĩnh. Ông đã yêu Hà Tĩnh như yêu quê cha đất tổ của mình. Yêu tha thiết, yêu thủy chung, yêu không tính toán.

Cái tên Thành Sen không chỉ là một địa danh hành chính. Nó là hồn cốt của Hà Tĩnh. Là thành cổ, là hào nước, là những con đường rợp bóng cây, là chợ, là bến sông, là những nếp nhà mái ngói đã đi qua bao nhiêu biến động của lịch sử. Ngày trước, đây là thị xã Hà Tĩnh. Một thị xã nhỏ, nằm lọt giữa đồng bằng, mùa hè nắng như đổ lửa, mùa đông mưa dầm rét buốt. Người Hà Tĩnh xưa sống chắt chiu, tằn tiện, mà hào sảng, nghĩa tình, trọng chữ nghĩa. Sau này, thị xã lên thành phố.
Thành phố mở rộng, nhà cao tầng mọc lên, đường sá rộng ra, đèn điện sáng trưng. Và giờ đây, sau sắp xếp hành chính, vùng lõi ấy mang tên phường Thành Sen.
Sỹ Ngọ đã sống trọn vẹn qua cả ba giai đoạn ấy. Ông không phải là người đứng ngoài nhìn. Ông là người ở trong, sống trong, thở cùng nhịp thở của Thành Sen.
Vì vậy, ảnh của ông không có cái lạnh lùng của người khách qua đường. Ảnh của ông có hơi ấm của người con quê hương, có mùi bùn đất sau cơn mưa, có tiếng rao của người bán hàng rong, có nụ cười móm mém của bà cụ ngồi trước cổng chợ.
Ông từng nói: “Tôi không chụp để khoe máy, khoe nghề. Tôi chụp để sau này con cháu còn biết quê mình đã từng như thế nào”.
Đó chính là văn hóa nhiếp ảnh. Chụp không phải để cho mình, mà để cho quê hương, cho thế hệ sau. Chụp không phải để lấy giải, mà để giữ hồn quê.
Văn hóa là cách sống, cách làm nghề
Ngày xưa, làm nhiếp ảnh không sướng như bây giờ. Máy ảnh phim, cuộn phim quý như vàng. Mỗi lần lắp phim vào máy ảnh cũng phải rất nghệ thuật, làm sao để lấy được từ kiểu ảnh đầu tiên, tránh lãng phí. Mỗi lần bấm máy là một lần đắn đo. Phải canh sáng, canh bố cục, phải chờ đúng khoảnh khắc.
Sỹ Ngọ đã đi qua thời kỳ ấy. Ông chụp bằng sự kiên nhẫn của một người lính, một người nông dân gieo hạt.
Ông kể: “Để có những bức ảnh như Cảng Vũng Áng về đêm, ghi lại những ngày đầu cảng đi vào hoạt động, tôi đã phục 15 ngày đêm tại TX Kỳ Anh để chờ khoảnh khắc những chiếc tàu cập bến. Chụp Ngã ba Đồng Lộc phải canh sáng gần cả tháng trời mới ưng ý. Hay trong những trận lũ lớn, tôi và đồng nghiệp dầm mưa, lội nước đến những vùng nguy hiểm để ghi lại hình ảnh khốc liệt nhất của thiên tai”.
Có những buổi sáng, ông dậy từ 4 giờ, đạp xe ra đồng để chụp cảnh nông dân ra đồng khi sương còn chưa tan. Có những đêm, ông thức trắng để chụp lễ hội, chụp thành phố lên đèn.

Đó là văn hóa lao động của người nghệ sĩ. Không chụp vội, không chụp ẩu, không chụp cho xong. Chụp bằng cả sự tôn trọng đối với mảnh đất và con người mình đang ghi lại.
Chính chất lính ấy đã thấm vào ảnh của ông. Ảnh của ông không cầu kỳ, không phô trương. Ảnh của ông thẳng thắn, trung thực, có kỷ luật và có tình. Như cách một người lính nhìn đời: rõ ràng, dứt khoát, nhưng đầy nhân văn.
Văn hóa là biết cúi xuống với người lao động
Trong sự nghiệp sáng tác của Sỹ Ngọ, ông đã có nhiều giải thưởng. Nhưng nhắc đến Sỹ Ngọ, giới nhiếp ảnh Bắc Trung Bộ vẫn nhắc đến một tác phẩm đặc biệt: “Vàng đen”. Tác phẩm đã đoạt Huy chương Bạc tại Liên hoan Ảnh nghệ thuật Bắc Trung Bộ được tổ chức tại Hà Tĩnh.
“Vàng đen” không phải là ảnh chụp vàng bạc châu báu. “Vàng đen” là cách người Hà Tĩnh gọi những khoáng sản quý được khai thác từ lòng đất, gọi những giọt mồ hôi của người thợ mỏ, của người lao động. Trong bức ảnh ấy, Sỹ Ngọ đã bắt được khoảnh khắc đẹp đến ám ảnh: những gương mặt người thợ lấm lem, nhưng ánh mắt thì sáng rực, nụ cười thì rạng rỡ. Đằng sau lớp than đen là một thứ vàng thật sự: vàng của sức lao động, vàng của sự kiên cường, vàng của phẩm chất người Hà Tĩnh.

Để có được bức ảnh ấy, ông đã nhiều lần lặn lội xuống mỏ, sống cùng công nhân, ăn cùng mâm, ngủ cùng lán. Ông không đứng từ xa chụp như một khách lạ. Ông hòa mình vào họ, để họ quên đi sự có mặt của ống kính, để cái thật nhất hiện ra.
Huy chương Bạc ấy không chỉ là một giải thưởng cá nhân. Nó là sự ghi nhận cho cả một cách làm nhiếp ảnh: nhiếp ảnh phải đi từ cuộc sống, phải cúi xuống để hiểu người lao động. Đó chính là văn hóa của người nghệ sĩ chân chính.
Văn hóa là giữ lửa cho thế hệ sau
Dần dần, nhà ông trở thành một kho tư liệu sống. Trên bàn, trong tủ là hàng chồng sách ảnh, album, tư liệu. Trong đó có cuốn Hà Tĩnh quê hương tôi, có cuốn Thành Sen trong tôi, có cuốn Nhớ Hà Tĩnh, có những tập sách dày cộm ghi lại 85 năm, 90 năm của quê hương. Mỗi cuốn sách là một lát cắt của lịch sử.
Người ta bảo, nếu muốn viết sử Hà Tĩnh, phải đến thư viện. Nhưng nếu muốn nhìn thấy Hà Tĩnh xưa, muốn cảm được cái hồn của Hà Tĩnh xưa, thì phải đến ảnh Sỹ Ngọ. Bởi sử viết bằng chữ có thể khô, nhưng ảnh của ông thì có hồn, có tiếng nói, có cả nước mắt và nụ cười.
Không chỉ chụp, ông còn là người tập hợp, người giữ lửa. Trong vai trò Chủ nhiệm Câu lạc bộ Nhiếp ảnh nghệ thuật Thành Sen, ông đã dìu dắt bao nhiêu thế hệ trẻ. Nhiều người đến với ông khi chỉ biết bấm máy cho vui, sau đó đã trở thành hội viên Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, đã có giải thưởng. Với ông, Câu lạc bộ không chỉ là nơi sinh hoạt, mà là một mái nhà chung của những người yêu Hà Tĩnh bằng ống kính.

Năm nay, ông đã 90 tuổi. Tóc đã bạc trắng, lưng đã còng đi đôi chút, nhưng ánh mắt vẫn sáng, giọng nói vẫn sang sảng, và đôi tay vẫn nâng niu từng cuốn sách ảnh như nâng một báu vật. Ở tuổi ấy, nhiều người đã nghỉ ngơi, an hưởng tuổi già bên con cháu. Còn ông, vẫn là người giữ lửa cho nhiếp ảnh Hà Tĩnh.
Trong căn nhà số 40 đường Phan Đình Giót ở phường Thành Sen, ông vẫn giữ nếp sống của người lính Cụ Hồ xưa: giản dị, chân tình, hiếu khách, kỷ luật. Khách đến, ông không khoe giải thưởng. Ông chỉ mở sách ảnh ra, chỉ vào từng tấm ảnh và kể chuyện. Chuyện về con phố này ngày xưa là đường đất, chuyện về cái chợ này ngày xưa họp ở đâu, chuyện về những con người trong ảnh giờ đã đi xa.
Chính vì thế, Sỹ Ngọ không chỉ là một nghệ sĩ nhiếp ảnh. Ông là một người giữ hồn cho Thành Sen. Thành Sen có thể đổi thay, có thể lên phường, lên thành phố, có thể có những tòa nhà cao tầng mới, những con đường mới. Nhưng hồn của nó, cái tình người, cái nghĩa quê, cái chất Hà Tĩnh, vẫn còn đó, được giữ lại trong hàng vạn tấm ảnh của ông.
Một đời cầm súng giữ nước, một đời cầm máy giữ hồn quê. Để đến hôm nay, khi chúng ta muốn biết thị xã Hà Tĩnh trước đây như thế nào, thành phố Hà Tĩnh đã lớn lên ra sao, và phường Thành Sen đang chuyển động, chúng ta chỉ cần mở sách ảnh của ông ra, là thấy cả một Hà Tĩnh hiện lên, sống động, chân thật và đầy tự hào.
Đó là di sản lớn nhất mà Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Sỹ Ngọ, người lính Cụ Hồ 90 tuổi, đã để lại cho quê hương.

