Nhiếp ảnh trong hành trình giữ gìn thuần phong mỹ tục đến khẳng định hệ giá trị con người Thành phố Hồ Chí Minh

Nhìn từ không gian Tọa đàm lý luận ngày 21/07/2026 về hành trình giữ gìn thuần phong mỹ tục đến khẳng định hệ giá trị con người Thành phố Hồ Chí Minh (TPHCM) do Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy TPHCM tổ chức, ta chợt nhận ra những đường nối tinh tế nhưng vô cùng chặt chẽ giữa triết lý phát triển văn hóa đô thị và sự dịch chuyển ngôn ngữ thị giác trong hoạt động nhiếp ảnh.

Trước hết, việc làm rõ các khái niệm nền tảng trong quản trị văn hóa đã mở ra một tư duy hoàn toàn mới cho nghệ thuật nhiếp ảnh. Nếu thuần phong mỹ tục là hệ thống phong tục, nếp sống và chuẩn mực đạo đức tốt đẹp được sàng lọc qua chiều dài lịch sử, đóng vai trò như một cơ chế tự điều chỉnh hành vi thì hệ giá trị con người lại là cấu trúc biểu tượng động, đóng vai trò định hướng và điều tiết các hành vi xã hội ở cấp độ vĩ mô. Sự chuyển dịch tư duy từ bảo tồn thụ động thuần phong mỹ tục sang chủ động kiến tạo hệ giá trị con người chính là bước tiến bản lĩnh của một siêu đô thị hiện đại. Văn hóa không phải là một hóa thạch đóng băng trong quá khứ mà vận động liên tục như dòng sông tự làm mới mình bằng vô vàn phù sa thời đại. Trong mạch chảy đó, văn hóa theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW được nâng tầm từ một sức mạnh mềm hỗ trợ đơn thuần trở thành lá chắn tinh thần, một cấu phần trung tâm điều tiết chiến lược phát triển bền vững của quốc gia.

Sự dịch chuyển lý luận ấy đặt ra đòi hỏi cấp thiết đối với hoạt động sáng tác và nghiên cứu lý luận phê bình của Hội Nhiếp ảnh TPHCM. Đã đến lúc các nghệ sĩ nhiếp ảnh cần bước qua thói quen sa vào những góc bấm phong cảnh trau chuốt nhưng thiếu vắng hơi thở con người và chiều sâu xã hội. Nhiếp ảnh cần dịch chuyển mạnh mẽ từ việc chụp ảnh cảnh sắc sang khắc họa chân dung và hệ giá trị con người TPHCM. Mỗi tác phẩm nghệ thuật, dù ở thể loại tài liệu, báo chí hay thể nghiệm, đều phải bóc tách cho được những phẩm chất cốt lõi đã làm nên bản sắc mảnh đất này. Đó là tính mở, sự bao dung sẵn sàng tiếp nhận điều mới; là nét hào sảng, nghĩa tình luôn coi trọng đạo lý và tương thân tương ái; là tinh thần tiên phong, năng động, sáng tạo, dám nghĩ dám làm và dám chịu trách nhiệm. Bằng việc đưa ống kính về phía con người, nhiếp ảnh chính là người ghi lại lớp phù sa thời đại đang bồi đắp cho đô thị mỗi ngày.

Trong kỷ nguyên số, khi không gian mạng tràn ngập những hình ảnh giật gân, xô xệch và phản cảm có nguy cơ làm suy giảm giá trị thẩm mỹ cộng đồng, tác phẩm nhiếp ảnh phải thực sự phát huy vai trò của một lá chắn tinh thần. Bức ảnh được công bố hôm nay không chỉ mang giá trị giải trí hay mỹ cảm đơn thuần mà phải trở thành bộ lọc văn hóa, xây dựng bản lĩnh thị giác cho công chúng, giúp người xem tự chủ và vững vàng trước các luồng thông tin rác.

Bên cạnh đó, các dự án sáng tác của Hội cũng cần cắm rễ sâu vào hệ sinh thái giáo dục gồm ba trụ cột gia đình, nhà trường và xã hội. Bắt đầu từ nét đẹp ứng xử trong gia đình – cái nôi nhân cách, qua những khoảnh khắc trưởng thành dưới mái trường – nơi chuẩn hóa tri thức, cho đến các hoạt động thiện nguyện giàu tính nghĩa tình ngoài xã hội – môi trường thử thách và lan tỏa giá trị, nhiếp ảnh sẽ trở thành nhịp cầu nối liền và làm bền chặt thêm các liên kết nhân văn đó.

Đặc biệt, để phản ánh đúng bản chất tiên phong và sáng tạo của con người TPHCM, ngôn ngữ nhiếp ảnh không thể tiếp tục rập khuôn theo những lối mòn bố cục hay chủ đề cũ kỹ. Hội Nhiếp ảnh TPHCM cần mở rộng không gian cho các xu hướng đương đại, nhiếp ảnh conceptual, di sản số cùng các thể nghiệm công nghệ mới. Việc sẵn sàng chấp nhận các góc nhìn đa chiều và phá cách chính là biểu hiện sinh động nhất của tinh thần mở và bao dung trong chính sách phát triển nghệ thuật.

Nhiếp ảnh không chỉ ghi lại thực tại, nhiếp ảnh tham gia vào quá trình kiến tạo thực tại và định hình tương lai. Bằng việc thẩm thấu sâu sắc các giá trị văn hóa cốt lõi, người nghệ sĩ nhiếp ảnh hôm nay sẽ dùng ngôn ngữ của ánh sáng và khoảnh khắc để khẳng định, lan tỏa và tôn vinh một thế hệ con người TPHCM hào sảng, nghĩa tình, tiên phong và luôn tự làm mới mình cùng thời đại.

* Thạc sĩ, KTS, NSNA Vũ Xuân Thao, Trưởng Ban Lý luận và Phê bình – Hội Nhiếp ảnh TPHCM.