Ảnh dịch vụ và ranh giới của nghệ thuật

Trong những năm gần đây, không ít tác phẩm đoạt giải hoặc được chấp nhận triển lãm tại các cuộc thi ảnh nghệ thuật trong nước và quốc tế lại có xuất phát điểm từ những buổi chụp dịch vụ. Điều này tạo nên một hiện tượng thú vị: những bức ảnh được thực hiện theo đơn đặt hàng của khách hàng, vốn được xem là sản phẩm thương mại, vẫn có thể vượt qua hệ thống tuyển chọn vốn dành cho ảnh nghệ thuật.

Một ví dụ tiêu biểu là các tác phẩm chân dung của NSNA Lý Phú Tại. Tác phẩm "Ánh nhìn" giành Huy chương Vàng tại Cuộc thi Ảnh nghệ thuật quốc tế TP. Hồ Chí Minh năm 2022; "Nụ cười hạnh phúc" được triển lãm tại cuộc thi này; tiếp đó "Mắt ngọc" được triển lãm tại Cuộc thi Ảnh nghệ thuật quốc tế lần thứ 13 tại Việt Nam năm 2025. Điểm chung của các tác phẩm là đều được thực hiện trong hoạt động nhiếp ảnh dịch vụ, không phải các chuyến sáng tác chuyên biệt dành cho cuộc thi. Liệu ranh giới giữa ảnh dịch vụ và ảnh nghệ thuật còn tồn tại rõ ràng như cách chúng ta vẫn nghĩ?

Một quan niệm đã tồn tại nhiều năm

Trong tư duy truyền thống, giới nhiếp ảnh thường phân chia khá rạch ròi. Ảnh nghệ thuật được xem là kết quả của quá trình sáng tạo cá nhân, hướng đến biểu đạt tư tưởng, cảm xúc và khám phá cái đẹp. Trong khi đó, ảnh dịch vụ chủ yếu nhằm đáp ứng nhu cầu của khách hàng, gắn với giá trị thương mại. Cách phân chia ấy từng phù hợp khi điều kiện sáng tác còn nhiều hạn chế. Nhiếp ảnh gia sáng tác và nhiếp ảnh gia dịch vụ thường hoạt động ở hai không gian nghề nghiệp khác nhau.

Nhưng thực tiễn hôm nay đã thay đổi. Studio hiện đại đầu tư hệ thống ánh sáng chuyên nghiệp, xây dựng ê-kíp gồm stylist, chuyên gia trang điểm, thiết kế phục trang, hậu kỳ kỹ thuật số. Một bộ ảnh chân dung hay ảnh cưới có thể được chuẩn bị trong nhiều ngày với mức độ đầu tư không thua kém một dự án sáng tác nghệ thuật. Khi điều kiện sáng tạo thay đổi, tiêu chí đánh giá cũng cần được nhìn nhận lại.

Mục đích sáng tác có quyết định giá trị nghệ thuật?

Nếu chỉ căn cứ vào mục đích ban đầu của việc chụp ảnh để xác định giá trị nghệ thuật, thì nhiều kiệt tác trong lịch sử mỹ thuật thế giới cũng khó được xem là nghệ thuật, bởi phần lớn đều được sáng tác theo đơn đặt hàng của nhà thờ, hoàng gia hoặc giới quý tộc. Điều làm nên giá trị của tác phẩm chưa bao giờ là hợp đồng đặt hàng. Điều quyết định luôn là chất lượng sáng tạo, trong nhiếp ảnh cũng vậy.

Một bức ảnh được thực hiện theo yêu cầu của khách hàng vẫn có thể đạt giá trị nghệ thuật nếu người cầm máy xây dựng được một ngôn ngữ tạo hình riêng, biết khai thác ánh sáng, sắp xếp bố cục, làm chủ màu sắc, biểu cảm và tạo nên chiều sâu cảm xúc.

Ngược lại, không ít bức ảnh được sáng tác với mục đích dự thi nhưng chỉ lặp lại những mô-típ quen thuộc, chạy theo xu hướng hoặc phô diễn kỹ thuật. Khi thiếu một cách nhìn mới, tác phẩm vẫn khó đạt tới giá trị nghệ thuật thực sự. Điều đó cho thấy nghệ thuật không nằm ở mục đích sáng tác mà nằm ở năng lực sáng tạo.

Ban giám khảo đang đánh giá điều gì?

Một chi tiết đáng chú ý là trong hầu hết các cuộc thi ảnh quốc tế, ban giám khảo không biết tác phẩm được chụp trong hoàn cảnh nào. Họ không biết đó là ảnh dịch vụ hay ảnh sáng tác. Điều họ nhìn thấy chỉ là tác phẩm, bao gồm bố cục, ánh sáng, màu sắc, khoảnh khắc, cảm xúc, khả năng biểu đạt.

Nói cách khác, hệ thống chấm giải hiện nay đang mặc nhiên thừa nhận rằng nguồn gốc của tác phẩm không phải tiêu chí quyết định giá trị nghệ thuật. Nếu một bức ảnh dịch vụ vượt qua hàng nghìn tác phẩm khác để được trao giải hoặc chấp nhận triển lãm, điều đó đồng nghĩa với việc nó đã đáp ứng những tiêu chuẩn nghệ thuật mà cuộc thi đặt ra. Đây không phải sự ưu ái dành cho ảnh dịch vụ mà là sự ghi nhận đối với chất lượng của tác phẩm.

Khi dịch vụ trở thành động lực sáng tạo

Thị trường ảnh dịch vụ hiện nay đang phát triển và khẳng định được vị thế của mình, trở thành động lực thúc đẩy đổi mới nghệ thuật. Trong môi trường cạnh tranh hiện nay, một studio không thể tồn tại nếu chỉ lặp lại những khuôn mẫu cũ. Người chụp buộc phải liên tục tìm kiếm ý tưởng mới, xây dựng phong cách riêng và nâng cao chất lượng hình ảnh để tạo sự khác biệt.