Nhiếp ảnh học đường: Từ nhận thức đến định hướng

Tuy nhiên, sự phổ biến ấy cũng đặt ra một câu hỏi: Nhiếp ảnh học đường đang được hiểu và định hướng như thế nào?

Trước hết, cần xác định rõ khái niệm nhiếp ảnh học đường như một hình thức hoạt động sáng tạo trong môi trường giáo dục. Ở đó, học sinh vừa là chủ thể sáng tác, vừa là người học, sử dụng ngôn ngữ hình ảnh để quan sát, cảm nhận và thể hiện thế giới xung quanh. Thông qua quá trình này, các em từng bước hình thành tư duy thẩm mỹ và năng lực biểu đạt cá nhân.

Học sinh thực hành chụp ảnh trong khuôn viên trường, rèn luyện khả năng quan sát và kể chuyện bằng hình ảnh.

Đặt trong định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, nhiếp ảnh học đường không chỉ là một hoạt động ngoại khóa mang tính giải trí, mà còn có thể trở thành một phương tiện giáo dục thẩm mỹ hiệu quả. Chương trình đã xác định năng lực thẩm mỹ là một trong những năng lực đặc thù quan trọng, giúp học sinh “nhận biết, cảm thụ và thể hiện cái đẹp trong nghệ thuật và trong cuộc sống”. Với đặc trưng là nghệ thuật của ánh sáng và khoảnh khắc, nhiếp ảnh tạo điều kiện trực tiếp để học sinh thực hành các biểu hiện này thông qua việc quan sát, lựa chọn góc nhìn và ghi lại hình ảnh.

Giáo viên hướng dẫn, phân tích tác phẩm cùng học sinh, giúp phát triển tư duy thị giác và khả năng cảm thụ hình ảnh.

Không dừng lại ở đó, giáo dục thẩm mỹ trong Chương trình GDPT 2018 còn hướng tới việc hình thành các phẩm chất cốt lõi như yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm. Nội dung giáo dục thẩm mỹ hướng tới việc giúp học sinh biết yêu cái đẹp, trân trọng các giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc. Trong mối liên hệ này, nhiếp ảnh học đường có thể trở thành một công cụ giáo dục giàu tính trải nghiệm: học sinh biết trân trọng vẻ đẹp của quê hương, con người; biết ghi nhận những giá trị văn hóa trong đời sống; từ đó hình thành thái độ ứng xử tích cực và có ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Nói cách khác, thông qua nhiếp ảnh, giáo dục thẩm mỹ không chỉ dừng lại ở cảm nhận cái đẹp, mà còn góp phần định hướng nhân cách của học sinh.

Học sinh trình bày về các yếu tố kỹ thuật trong nhiếp ảnh, bước đầu tiếp cận kiến thức nền tảng về ngôn ngữ hình ảnh.

Tuy vậy, thực tế hiện nay cho thấy, trong nhiều hoạt động nhiếp ảnh học đường, mục tiêu giáo dục này chưa thực sự được đặt đúng vị trí. Qua trao đổi với một số học sinh tham gia Câu lạc bộ nhiếp ảnh, phần lớn các em cho biết việc chụp ảnh chủ yếu nhằm lưu giữ kỷ niệm, chia sẻ trên mạng xã hội hoặc đơn giản là “chụp cho đẹp”. Điều này phản ánh một thực tế: nhiếp ảnh trong nhà trường đang được tiếp cận nhiều hơn ở khía cạnh kỹ thuật và hình thức, trong khi yếu tố nội dung, cảm xúc và câu chuyện phía sau bức ảnh chưa được chú trọng tương xứng.

Quan sát từ thực tế hoạt động của một Câu lạc bộ nhiếp ảnh học đường cho thấy, trong các buổi sinh hoạt, học sinh thường hào hứng với việc thực hành chụp ảnh nhưng lại lúng túng khi được yêu cầu giải thích ý tưởng hoặc thông điệp của bức ảnh mình chụp. Nhiều bức ảnh có bố cục gọn gàng, màu sắc hài hòa, nhưng khi đặt câu hỏi “bức ảnh này muốn nói điều gì?”, câu trả lời thường dừng lại ở những mô tả đơn giản về đối tượng được chụp. Điều đó cho thấy, khoảng cách giữa “ảnh đẹp” và “ảnh có ý nghĩa” vẫn còn khá lớn.

Học sinh trải nghiệm thiết bị nhiếp ảnh, góp phần hình thành hứng thú và kỹ năng thực hành trong hoạt động câu lạc bộ.

Thực trạng này không chỉ xuất phát từ phía học sinh mà còn liên quan đến cách tổ chức và định hướng hoạt động. Ở nhiều nơi, Câu lạc bộ nhiếp ảnh vẫn chủ yếu dừng lại ở việc tạo sân chơi, tổ chức đi chụp, tham gia các cuộc thi, trong khi chưa xây dựng được một nền tảng lý luận cơ bản như: cách đọc một bức ảnh, cách kể chuyện bằng hình ảnh hay vai trò của ánh sáng và bố cục trong việc truyền tải cảm xúc. Theo bài viết “Thực trạng, định hướng giải pháp phát triển đội ngũ lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật Việt Nam hiện nay” trên chuyên trang lý luận – phê bình của Tạp chí Nhiếp ảnh và Đời sống, NSNA – NB Hồ Sỹ Minh nhận xét: “Đội ngũ làm công tác lý luận phê bình nhiếp ảnh quá ít, vừa thiếu lại vừa yếu…”.

Từ thực tế đó có thể thấy, những hạn chế trong hoạt động lý luận – phê bình không chỉ ảnh hưởng đến giới sáng tác chuyên nghiệp mà còn tác động lan tỏa đến môi trường giáo dục, đặc biệt là cấp học phổ thông. Khi thiếu một nền tảng lý luận đủ mạnh để định hướng, các hoạt động nhiếp ảnh học đường dễ rơi vào tình trạng thiên về hình thức, thiếu chiều sâu trong nhận thức. Điều này đặt ra yêu cầu cần nhìn nhận lại vai trò của nhiếp ảnh trong nhà trường, không chỉ như một hoạt động ngoại khóa, mà như một phương tiện giáo dục thẩm mỹ có định hướng rõ ràng và hệ thống hơn.

Có thể thấy rằng, nếu chỉ dừng lại ở việc dạy kỹ thuật chụp ảnh, nhiếp ảnh học đường khó có thể phát huy hết giá trị của mình. Điều cần thiết hơn là một sự chuyển hướng trong nhận thức: từ “dạy chụp” sang “dạy cách nhìn”. Điều này có nghĩa là, bên cạnh việc hướng dẫn học sinh sử dụng thiết bị, cần chú trọng hơn đến việc rèn luyện khả năng quan sát, đặt câu hỏi, tìm kiếm ý nghĩa trong những điều bình dị xung quanh. Một bức ảnh về sân trường, hàng cây hay góc lớp học sẽ trở nên có giá trị hơn khi người chụp biết đặt vào đó một câu chuyện, một cảm xúc hoặc một góc nhìn riêng.

Trong thực tế giảng dạy, những hoạt động như yêu cầu học sinh chụp một bộ ảnh theo chủ đề, sau đó trình bày ý tưởng, hoặc cùng nhau phân tích một bức ảnh cụ thể, đã cho thấy những tín hiệu tích cực. Khi được khuyến khích suy nghĩ và diễn đạt, học sinh dần chuyển từ việc “chụp cho đẹp” sang “chụp để nói điều gì đó”. Đây chính là bước chuyển quan trọng để nhiếp ảnh trở thành một công cụ giáo dục, chứ không chỉ là một kỹ năng giải trí.

Tác phẩm ghi lại không khí Ngày hội 26/3 do học sinh thực hiện, thể hiện khả năng vận dụng kỹ thuật và cảm xúc trong sáng tác.

Trong bối cảnh hiện nay, khi trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra những bức ảnh hoàn hảo chỉ trong vài giây, giá trị của nhiếp ảnh học đường càng cần được nhìn nhận lại. Nếu máy móc có thể thay thế con người trong việc tạo ra hình ảnh, thì điều làm nên ý nghĩa của nhiếp ảnh chính là góc nhìn, trải nghiệm và cảm xúc của người chụp. Và đó cũng là điều mà giáo dục cần hướng đến.

Có thể nói, nhiếp ảnh học đường đang đứng trước một cơ hội để chuyển mình: từ một hoạt động phong trào trở thành một phương tiện giáo dục thẩm mỹ thực sự. Điều này đòi hỏi không chỉ sự thay đổi trong cách tổ chức mà còn là sự điều chỉnh trong nhận thức của cả người dạy và người học.