.jpg)
Theo tác giả: “Từ trước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều tác phẩm xuất bản và báo chí trang trọng viết về Hà Tĩnh. Sức hút của vùng đất này là bất tận, song từ lâu, trong tâm khảm của tôi vẫn luôn đau đáu niềm trăn trở về một xứ sở kỳ lạ: Đất không rộng, người không đông.
Bản đồ địa lý gọi tên một tỉnh nhỏ, nơi thiên nhiên vốn dĩ khắc nghiệt, khí hậu thử thách lòng người, núi rừng hiểm trở, và từng là “vùng trũng” gian khó của dải đất miền Trung nắng gió. Thế nhưng, vượt lên trên tất cả những ngặt nghèo của hoàn cảnh, Hà Tĩnh lại chính là cái nôi của truyền thống hiếu học, nơi sản sinh biết bao bậc hiền sĩ, hiền tài cho đất nước. Cùng với Nghệ An, vùng đất này đã được lưu danh trong lịch sử với câu ca cân xứng “Nghệ cậy thần, Thanh cậy thế”. Nếu xét theo tỷ lệ dân số, trong thời nhà Nguyễn, Hà Tĩnh là một trong những địa phương dẫn đầu cả nước về khoa bảng và số lượng nhân tài hiến dâng cho xã tắc”.
Điều mang lại niềm xúc cảm sâu sắc nhất cho tác giả chính là ngọn lửa hiếu học luôn âm ỉ, bền bỉ cháy chưa bao giờ tắt trong mạch ngầm sông Lam - núi Hồng. Lớp lớp thế hệ người Hà Tĩnh xưa và nay vẫn luôn giữ vững truyền thống vượt nghèo, vượt khó để học giỏi. Con người nơi đây không chỉ thông minh, hiếu tri mà còn sớm tự lập, kiên cường với một khát vọng tự thân lập nghiệp, một ý chí sắt đá: “Đã học là phải giỏi”. Chính khí chất ấy đã tạo nên những cuộc đời và sự nghiệp phi thường, làm rạng danh quê hương, xứ sở.
Thời phong kiến, lịch sử ghi nhận bậc đại thần uyên bác, đức cao vọng trọng được hoàng đế tin tưởng giao trọng trách phụ trách cả sáu bộ của triều đình. Thời đại ngày nay, chúng ta có nhiều tài năng, liêm chính, từng đóng góp nhiều công lao cho quê hương, đất nước.
Điểm son đáng tự hào hơn cả là hầu hết các giáo sư, tiến sĩ người Hà Tĩnh đều học tập, nghiên cứu và thành đạt từ các trường đại học danh tiếng trong và ngoài nước - một tỷ lệ vinh quang mà hiếm có địa phương nào sánh được.
.jpg)
Với 345 trang, trong các phần chính của cuốn sách có nhiều tiểu mục cụ thể, sâu sắc, như: “Dấu ấn đặc biệt về khoa bảng khời phong kiến” giới thiệu những người đỗ đạt cao qua các khoa thi; Trạng nguyên có 3 người, Bảng nhãn 2 người, Thám hoa 5 người; Hoàng Giáp 37 người (chiếm 40% tổng số Đại khoa).
Miếu Quan Quận tại di tích lịch sử văn hóa “Nhà thờ Họ Vũ Võ và miếu Quan Quận” Hà Hoàng - Thạch Hà - Hà Tĩnh. Với 500 năm tồn tại, phát triển, họ Võ Tá Hà Hoàng đã để lại những dấu ấn đặc sắc trong lịch sử dân tộc giai đoạn thế kỷ 17, 18. Trong vòng 60 năm, triều Hậu Lê mở 19 khoa thi Tạo sỹ (tiến sỹ võ) thì họ Võ Tá Hà Hoàng có 15/122 người đậu. Ngoài ra, với những đóng góp to lớn trong việc giữ nước, 18 trong 36 võ tướng có sự nghiệp của dòng họ được vua phong là quận công. Với những danh tướng tài năng đó, họ Võ Tá Hà Hoàng được coi là “Thạch Hà thế tướng” lừng lẫy suốt 180 năm triều Hậu Lê. Ảnh: Trần Duy Ngoãn
Đặc biệt khoa Đinh Sửu (1577) cả nước lấy đỗ 5 Hoàng Giáp thì Hà Tĩnh có 4 người đỗ. Đỗ đầu các khoa thi (Bậc Đại khoa): Đỗ Hội nguyện có 9 người, Đỗ Đình nguyện có 7 người. Về Gia tộc khoa bảng; Sáu cha con đề đỗ Tiến sĩ (trong đó hai cha con đỗ Hoàng Giáp) như gia đình Hoàng giáp Đặng Thiếp (quê xã Tùng Lộc, huyện Can Lộc, dòng dõi Đặng Tất, Đăng Dung sau chuyển ra xã Lương Lỗ, Thanh Ba, Phú Thọ). Gia đình Hoàng Gíáp Nguyễn Văn Giai có 13 con trai đều đỗ Cử nhân trở lên; Ba cha con đỗ Tiến sĩ quê Thạch Châu, huyện Lộc Hà…
Xin chúc mừng tác giả - Nhà nghiên cứu Lê Đình Hòa ở cái tuổi Đại Thọ (sinh 1935) nhưng vẫn còn điều trăn trở: “Viết về Hà Tĩnh, dù chỉ là một khía cạnh, một đề mục nhỏ thôi cũng đã thấy dung lượng bao la, khó lòng nói sao cho cặn kẽ, viết sao cho tường tận. Trong khuôn khổ tập sách này, bởi dung lượng có hạn và năng lực cá nhân tác giả - một người đã bước vào tuổi 90 nên khó lòng bao quát hết thảy, vì vậy cuốn sách chưa thống kê đầy đủ chân dung của mọi bậc nhân tài Hà Tĩnh, chỉ xin được khơi gợi lại những nét chấm phá cơ bản nhất về dòng chảy văn hoá, khoa bảng, những nhân vật điển hình trên một số lĩnh vực của quê hương”.
Nhiếp ảnh và Đời sống trân trọng giới thiệu ấn phẩm, công trình nghiên cứu quý giá này. Đồng thời chuyển lời của tác giả Lê Đình Hòa mong muốn được sự lượng thứ và góp ý chân thành từ các bậc cao minh cùng quý độc giả về cuốn sách: “HÀ TĨNH - ĐẤT HỌC VÀ NGƯỜI TÀI”.
