Tây Ninh – Dấu ấn nghìn năm giữa miền biên viễn

Tháp cổ Bình Thạnh – Biểu tượng của nền văn hóa Óc Eo

Du khách đến tham quan Tháp cổ Bình Thạnh.

Nằm ở hữu ngạn sông Vàm Cỏ Đông, thuộc ấp Bình Phú, xã Bình Thạnh, huyện Trảng Bàng, Tháp cổ Bình Thạnh là một trong số ít kiến trúc tháp cổ ở Đông Nam Bộ còn tồn tại gần như nguyên vẹn. Công trình được xác định có niên đại khoảng hơn 1.000 năm, gắn với giai đoạn hậu văn hóa Óc Eo – nền văn hóa từng phát triển rực rỡ ở vùng đồng bằng Nam Bộ.

Nhiều người thường nghĩ chỉ miền Trung mới có những tháp Chăm cổ kính. Thế nhưng, giữa vùng đất biên giới Tây Ninh vẫn hiện diện một ngôi tháp cổ độc đáo, lặng lẽ kể câu chuyện về sự giao thoa văn hóa và kỹ thuật xây dựng tài hoa của cư dân xưa.

Từ bên ngoài, quần thể di tích vốn gồm ba tháp chính, hiện chỉ còn một tháp giữ được hình dáng tương đối nguyên vẹn sau lần trùng tu năm 1999. Tháp cao khoảng 10m, nền vuông mỗi cạnh 5m, các mặt quay đúng bốn hướng. Cửa chính mở về hướng Đông, phía trước là một bàu nước vuông vức, trong khi ba mặt còn lại là những cửa “giả” được đắp nổi hoa văn tinh xảo.

Tác giả trước công trình kiến trúc Tháp cổ Bình Thạnh.

Điều khiến du khách ấn tượng nhất là kỹ thuật xây dựng của người xưa. Những viên gạch đỏ được xếp chồng khít nhau mà hầu như không thấy dấu vết chất kết dính. Cho đến nay, cách liên kết vật liệu ấy vẫn còn là một bí ẩn đối với giới nghiên cứu. Các mảng phù điêu, họa tiết hoa lá, thần linh và chim muông được chạm khắc mềm mại, tạo nên vẻ đẹp vừa uy nghiêm vừa thanh thoát cho toàn bộ công trình.

Bước qua khung cửa đá nguyên khối ở mặt Đông, người xem có cảm giác như đi vào một khoảng thời gian khác – nơi tiếng gió đồng nội hòa cùng sắc gạch cổ tạo nên không gian trầm mặc đặc biệt. Xung quanh tháp là những hàng cây cổ thụ rợp bóng, khiến di tích càng thêm tĩnh lặng và linh thiêng.Tháp Bình Thạnh được Hội Nghiên cứu Đông Dương phát hiện từ năm 1886 và được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hóa năm 1993. Không chỉ có giá trị về kiến trúc và khảo cổ, công trình còn phản ánh đời sống tín ngưỡng, tôn giáo và trình độ nghệ thuật của cư dân Óc Eo xưa.

Ngày nay, di tích trở thành điểm dừng chân hấp dẫn đối với du khách yêu thích lịch sử và văn hóa. Giữa nhịp sống hiện đại, ngọn tháp cổ vẫn đứng đó như một chứng nhân bền bỉ của miền đất Tây Ninh.

Nhà cổ Tây Ninh – Nơi ký ức hơn trăm năm còn nguyên hơi thở

Ngôi nhà cổ ở Tây Ninh.

Nếu Tháp Bình Thạnh đưa du khách trở về lớp văn hóa nghìn năm, thì những ngôi nhà cổ ở Tây Ninh lại kể câu chuyện gần gũi hơn về đời sống của người Nam Bộ đầu thế kỷ XX.Giữa những con phố và xóm làng đang đổi thay từng ngày, vẫn còn những ngôi nhà cổ âm thầm tồn tại như kho lưu giữ ký ức của vùng đất. Đó là những căn nhà gỗ rộng rãi, mái ngói rêu phong, hàng hiên thoáng đãng và những bộ vì kèo chạm khắc tinh tế – dấu ấn đặc trưng của kiến trúc Nam Bộ xưa.

Điều làm nên giá trị của các ngôi nhà cổ không chỉ nằm ở tuổi đời hàng trăm năm, mà còn ở những con người đang ngày ngày gìn giữ chúng. Nhiều gia đình ở Tây Ninh vẫn kiên trì bảo tồn ngôi nhà tổ tiên để lại, coi đó là nơi kết nối các thế hệ và lưu giữ ký ức gia đình, làng xóm.Bước vào không gian nhà cổ, du khách dễ dàng bắt gặp những vật dụng quen thuộc của một thời đã xa: bộ trường kỷ bóng màu thời gian, chiếc tủ thờ chạm trổ công phu, đèn dầu, chum vại, bàn ghế gỗ quý… Tất cả tạo nên bầu không khí trầm ấm, gợi nhớ nếp sống điền viên của người Nam Bộ xưa.

Kiến trúc nhà cổ Tây Ninh mang đậm dấu ấn giao thoa giữa văn hóa Việt, Hoa và Khmer. Cách bố trí không gian chú trọng sự thông thoáng, thích nghi với khí hậu nhiệt đới; trong khi các chi tiết trang trí lại thể hiện sự cầu kỳ, tinh tế của nghệ thuật thủ công truyền thống.Quan trọng hơn, mỗi ngôi nhà là một câu chuyện lịch sử. Có ngôi nhà gắn với thời khai khẩn đất đai, có nơi từng là chỗ dừng chân của nghĩa sĩ hay thương nhân trên tuyến giao thương Nam Bộ. Qua lời kể của những người gìn giữ, ký ức về một Tây Ninh xưa hiện lên sinh động và gần gũi hơn bất kỳ trang sách nào.

Hai điểm chạm của lịch sử và bản sắc

Anh Nguyễn Anh Kiệt, hậu duệ đời thứ 5 của Đốc phủ sứ Nguyễn Văn Kiên, là người đang trực tiếp trông coi ngôi nhà.

Một bên là ngọn tháp cổ hơn thiên niên kỷ, một bên là những ngôi nhà trăm năm tuổi – cả hai cùng góp phần khắc họa chiều sâu văn hóa của Tây Ninh.

Tháp Bình Thạnh cho thấy vùng đất này từng là điểm giao thoa quan trọng của các nền văn hóa cổ đại ở Nam Bộ. Những ngôi nhà cổ lại phản chiếu đời sống, phong tục và tâm hồn của cư dân Tây Ninh qua nhiều thế hệ. Dù khác nhau về niên đại và loại hình kiến trúc, cả hai đều mang chung một giá trị: lưu giữ ký ức của vùng đất và con người nơi đây.

Trong bối cảnh đô thị hóa và phát triển du lịch, việc bảo tồn những di sản này càng trở nên quan trọng. Không chỉ để phục vụ tham quan, chúng còn là “căn cước văn hóa” giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về cội nguồn của mình.Đến Tây Ninh, ngoài hành trình chinh phục núi Bà Đen hay khám phá biên giới Tây Nam, du khách nên dành thời gian ghé thăm Tháp cổ Bình Thạnh và những ngôi nhà cổ còn lưu giữ hơi thở xưa. Ở đó, lịch sử không nằm yên trong viện bảo tàng, mà hiện diện sống động trong từng viên gạch, mái ngói và câu chuyện của những người giữ gìn ký ức quê hương.