ĐỀN CÂY ĐA (ĐỨC KHÁNH) - BẢN CÁNH MƯỜNG XÉN

Đền được xây dựng bên cạnh gốc cây đa đại thụ, nơi ngã ba sông (khe Cà Nhằn đổ ra sông Nậm Mộ).

Qua các thế hệ lưu truyền lại, nhân vật Đức Khánh sinh vào đầu thế kỷ XVII, là một vị tướng của Tướng quân Khăm Ông, Khăm Ẹc ông là người có tài cưỡi ngựa, bắn cung và có tấm lòng thương yêu nhân dân, đồng bào tin yêu che chở. Ông là người có công bảo toàn tính mạng cho con trai của tướng quân Khăm Ông tránh khỏi sự truy đuổi và tàn sát của kẻ thù. Ông đã đến vùng đất Bản Cánh khai hoang, lập làng, canh tác ruộng nước, tổ chức săn bắt, hái lượm, trồng trọt và chăn nuôi, tổ chức mở chợ, đóng thuyền, giao thông buôn bán với Lào và Thái Lan.

Vào khoảng giữa thế kỷ XVII, khi mà nền văn minh, văn hoá của nhân loại đã có những bước tiến vượt bậc thì ở nơi đây (Bản Cánh xã Mường Xén ngày nay) vẫn đang còn nhóm người sống tập trung thành bầy đàn theo quần thể. Bản Cánh còn là nơi hoang vu rậm rạp, thác cao vực sâu, chim muông, thủ dữ còn nhiều. Theo truyền thuyết ghi lại rằng: Ngày xưa có hai vợ chồng, người đàn ông tên là Khám Thông và nàng Xén Thông sinh được một người con trai đặt tên là thao Đức Khánh. Từ nhỏ theo Đức Khánh càng biểu hiện được những tài trí ưu việt của mình ông có tài bắn cung rất giỏi lại khỏe mạnh, thông minh nên được nhiều người con gái bản xứ ái mộ và yêu thương. Ông có vợ là nàng Khâm Panh hai người cùng đồng bào chung tay xây dựng, bảo vệ bản làng; đấu tranh tiêu trừ thú dữ, ngoài việc săn bắt họ còn biết thuần dưỡng các con vật để nuôi tăng gia phát triển chăn nuôi có nguồn dữ trữ về lương thực, thực phẩm cho cuộc sống sinh tổng cuộc sống ngày càng bình yên. ấm no, hiển hòa và vui vẻ.

Một hôm, bỗng nhiên trên bầu trời xuất hiện liên miên những trận cuồng phong, bão táp mưa to, gió lớn làm nước dâng, sét đánh ầm ầm cuộc sống của cộng đồng người dân nơi đây bị đảo lộn hoàn toàn. Khi hai thế giới con người và giới tự nhiên chưa phân định được rõ ràng và chưa có lời giải thích. Ở nơi rừng sâu, thác dữ, trên bầu trời xanh cao vời vợi xuất hiện hai luồng Xanh và Đỏ cứ quấn quýt vào nhau mỗi khi hai vầng Xanh và Đỏ chạm vào nhau lại gây ra tiếng nổ lớn tạo nên những vệt sáng làm rung chuyển trời đất, đã lăn cây đó, nước ấm ấm kéo về như cuốn trôi tất cả (đồng bào truyền tai nhau rằng đó là Rồng đánh nhau) càng về sau những trận cuồng phong càng mạnh mẽ, dữ dội và dường như chưa phân định được bên nào thắng, bên nào thua. Một hôm giữa đêm trăng thanh gió mát Đức Khánh nằm trên một hòn đá lớn bên gốc đa (thuộc quần thể cây đa bây giờ) xuất hiện một người đàn ông râu tóc bạc trắng và nói với thao Đức Khánh rằng: “Ngày mai sẽ diễn ra một trận quyết chiến giữa Rồng Đỏ và Rồng Xanh và dặn rằng Rồng Đỏ là đại diện cho bên “Thiện" còn rỗng Xanh là bên “Ác" người hãy dùng chiếc nỏ đã được ta yểm bùa “Thiên khí trời đất" bắn vào đầu của con rồng Xanh nó sẽ chết thì cuộc sống của đồng bào và nhân dân ở nơi đây sẽ lại được bình an ta sẽ làm cho người 3 việc mà người mong muốn" vừa dứt lời theo Đức Khánh tỉnh giấc cũng là lúc diễn ra trận quyết chiến sinh tử giữa hai con Rồng nghe theo lời dân khi có cơ hội ông đã dùng chiếc nó bắn liên không biết tên đầu ra tạo nên thế vòng kim như hàng nghìn mũi tên xuyên thủng huyệt từ của con Rồng Xanh. Vậy là trận chiến kết thúc theo như thỏa thuận Rồng đỏ đã hỗ trợ vàng bọc, giúp khai hoang ruộng nước, cải tạo núi đối, ngăn khe, suối để dẫn nước vào ruộng truyền thụ kiến thức kỹ thuật canh tác về sản xuất chăn nuôi, trồng trọt (vùng đất được khai hoang Na Tà Ca, Na Hưởng, Na Nội. Na Tô Bàn, Na Phản từ đó cuộc sống của đồng bào càng thêm no đủ, ông được các đồng bào dân tộc nơi đây tôn thờ xem như là “Chẩu Mương - Vua của bản làng”

Danh tiếng của ông ngày càng được vang xa, trong chuyến hành quân đánh giặc chấn ải biên cương của 02 danh tướng Khăm Ông và Khăm Ẹc thuộc mảnh đất Phù Quý ngày xưa nay là (Quế Phong kéo dài đến tận nước bạn Lào) khi đi qua mảnh đất này đã yêu cầu ông Đức Khánh cùng chung tay đánh giặc ngoại xâm, là một vị tướng có tài cưỡi ngựa, bắn tên và tấm lòng yêu thương nhân dân hết mức nên ở đầu ông cũng được nhân dân, đồng bào tin yêu, giúp đỡ. Trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, dân tộc ta, đất nước ta bị bọn phong kiến phương bắc đô hộ, danh tướng Đức Khánh đã 3 lần đánh tan, dẹp giặc đó là: Giặc Nguyên Mông, giặc Chưởng, giặc Hán, Thanh. Để bảo toàn tính mạng cho con trai của tướng quân Khăm Ông tránh khỏi sự truy đuổi và tàn sát của kẻ thù. Đức Khánh đã cùng vợ mang theo đứa bé trở lại mạnh đất nơi ông đã sinh ra để sinh cơ, lập nghiệp.

Với tầm nhìn chiến lược của mình, Đức Khánh đã nhìn thấy địa thế núi non hiểm trở, cây cối rậm rạp, vực sâu, đồng thời ông cùng đã nhìn thấy được khả năng phát triển lâu dài, đó là việc khai hoang ruộng nước, tổ chức săn bắt, hái lượm, trồng trọt và chăn nuôi. Vì thế, ông đã quyết định tạo lập cuộc sống mới, làm cho cuộc sống ngày càng phát triển, no đủ

Về quân sự là một địa hình rất quan trọng có 3 con sông bao quanh (phía trước Đền là Sông Nậm Mộ, phía Bắc là Khe Cạc, phía Nam là khe Cả Nhăn thành hình lòng chảo rất tốt về thế bảo vệ và tấn công kẻ thù. Nơi đây có 9 ngọn nui: Pu Nông, Pu Te, Pu Pá Tang, Pu Hạn Má, Pu Pa Tiên, Pu Kỳ Tượng. Pu Xán Cá Đi, Pu Xa La Ét, Pu Nhà Thầu. Hơn nữa để duy trì và phát huy tinh thần tự tin, tự cường, tinh thần đấu tranh chống giặc ngoại xâm, tinh thần thượng võ của dân tộc, ông đã cho tổ chức các hội thi đấu võ, đua thuyền, thì săn bắt thú rừng nhằm tạo nên tình thần rèn luyện thân thể, luyện tập võ nghệ, bảo vệ bờ cõi biên cương.

Để thể hiện lòng biết ơn, người dân lập đền thờ để cùng viếng, nhưng khỏi càng về sau đến cùng linh thiêng nhân dân được chấn an về tâm linh và dưỡng khi, qua nhiều thế hệ đền đã và đang được gìn giữ và tu bổ. Ảnh: Trần Duy Ngoãn.

Với tài năng, trí tuệ và đức độ của mình, ông càng quy tụ được đông đảo nhân dân xung quanh, đồng bào các dân tộc đến xin sinh sống và lập nghiệp. Từ đó Bản Cảnh ra đời và ngày càng phát triển, phát huy lợi thế giao thông về đường thuỷ, ông Đức Khánh đã cho tổ chức đóng thuyền buôn, tổ chức lưu thông buôn bán với thương nhân các nước Lào và Thái Lan. Hình thức tổ chức buôn bán trao đổi giao thương “Trên bến, dưới thuyền" nên cái tên “Tả On" cũng ra đời từ đó. Cuộc đời và sự nghiệp của ông Đức Khánh đã đi vào huyền thoại, đi vào tiềm thức tâm linh, tín ngưỡng của đồng bào các dân tộc nơi đây bằng những chiến thống trước thú dữ, chiến thắng thiên nhiên, chiến thắng thiên tai, địch hoạ

Rất nhiều câu chuyện lưu truyền trong dân gian cho đến ngày nay như: Chuyện quy tụ thuần phục được người rừng, chuyện ông Đức Khánh giúp anh em nhà rồng Việt Nam là Còm Đạn Kiên chiến thắng rồng Thái Lan Xi Đằm Tục, chuyện anh em nhà Còm Đạn Kiên trả ơn ông Đức Khánh bằng việc giúp ông khai hoang ruộng nước.... càng rất nhiều địa danh cho đến ngày nay còn lưu dữ dấu tích của ông Đức Khánh như “Văng Lẻ”, “Văng Lin”, "Na Hướng", "Na Lóng Mí... nói lên công lao to lớn của ông trong công cuộc đấu tranh và cải tạo thiên nhiên. Ông đã cùng nhân dân, đồng bào các dân tộc anh hùng chống lại giặc ngoại xâm nhà Hán, Chưởng và Phi cướp bóc, tàn ác... giữ yên một vùng đất thuộc "cõi biên thuỳ” của đất nước ta. Ông đã qua đời ở tuổi 95 đã mang theo nhiều huyền thoại xung quanh cuộc đời và sự nghiệp của mình, trước khi chết ông mong muốn thi hài của mình được chôn cất tại quần thể những cây đa cổ thụ còn sót lại cho đến ngày nay, nhân dân lập đền thờ phụng bên dòng sông Nâm Mộ.

Từ những truyền thuyết, huyền thoại xen lẫn cả những câu chuyện kể về trí tuệ, tài năng, đức độ và lòng quả cảm của ông Đức Khánh trong tâm linh của đồng bảo địa phương là vị “Chầu Mương - Vua của bản làng” ông Vy Văn Chính quản đền cho biết.  Ảnh: Trần Duy Ngoãn

Địa danh Tà Cạ với ý nghĩa (Cảnh là thác chính, Tà là bến nước, Cạ là nơi giao thương buôn bán). Ngày nay được gọi là Bản Cánh - Tà Cạ. Khoảng năm 1842 ( thế kỷ XVIII ) Bản Cánh - Tà Cạ trở thành một điểm buôn bán tấp nập "trên bến dưới thuyền" của thương nhân các nước Việt Nam, Lào, Thái Lan và một số Hoa Kiều,

Đến đấu thế kỷ XIX một trận lụt lịch sử đã làm cho nơi đây không còn bằng phẳng nữa, một số hiện vật tại đền cùng bị là cuốn trôi, chợ được chuyển đến Bản Phầy (Thuộc Thị Trấn Mường Xén ngày nay). Chiến tranh và thời gian đã làm cho ngôi đền Cây đa Bản Cánh bị hư hỏng nặng. Năm 2011, chính quyền xã Tà Cạ cùng với sự tự nguyện của người dân và sự hỗ trợ của một số cơ quan đã phục dựng lại chính nơi đây. Lễ hội Đền Đức Khánh được tổ chức vào những ngày giữa tháng Tư âm lịch hàng năm.