Văn trong Tranh nhà báo Nguyễn Một

Ngày còn là thầy giáo Tổng phụ trách Đội ở Đồng Nai, bạn đọc nhí đã bị hút hồn với những tác phẩm viết cho tuổi học trò: Hoa dủ dẻ, tập truyện; Năm đứa trẻ xóm đồi, truyện dài; Màu hoa trắng, truyện ký; Long lanh giọt nắng, truyện dài; Mùa trái chín, truyện vừa của nhà văn Dạ Thảo Linh. Tưởng sẽ gắn đời với phấn trắng, trang sách viết cho học trò, nhà văn Dạ Thảo Linh "nhảy sang" làm phóng viên báo Tiền Phong. Bút danh Nguyễn Một nổi tiếng trên báo giới không kém tên tuổi nhà văn Dạ Thảo Linh.

Khi tên tuổi đang nổi, nhà báo Nguyễn Một lại chuyển sang làm doanh nhân, với chức vụ giám đốc cao cấp của Tập đoàn Trường Hải - THACO. Những ngày làm giám đốc, doanh nhân Nguyễn Một lần lượt sinh hạ những đứa con tinh thần: Tha hương, tập truyện ngắn; Vũ điệu trên đỉnh Kung Pô, tập truyện ngắn; Quà của đất, tập bút ký; Như là cổ tích, tập truyện ngắn; Giữa đời thường, tập bút ký; Dòng sông độ lượng, tập bút ký; Đất trời vần vũ, tiểu thuyết; Câu chuyện bên một dòng sông, phim tài liệu; Hành trình mơ ước, kịch bản phim tài liệu; Ngược mặt trời, tiểu thuyết; Người Việt tử tế, tản văn; Từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín, tiểu thuyết.

Khi Tập đoàn Trường Hải - THACO đang lớn mạnh thì nay, doanh nhân Nguyễn Một “dời đô” sang đảm nhiệm chức vụ Trưởng cơ quan đại diện Nhà xuất bản Hội Nhà văn tại Thành phố Hồ Chí Minh để đắm mình trong con chữ, sắc màu. Có lẽ, với truyện ngắn, truyện dài, tiểu thuyết, bút ký, kịch bản phim cũng không đủ giãi bày, nhà văn Nguyễn Một mở lối sang hội họa. Hơn 100 bức tranh sơn dầu đầu tay là hơn 100 tản văn giàu cảm xúc. Văn trong tranh của nhà báo Nguyễn Một cùng đồng hành, tuy hai mà một.

Với bức tranh “Nhớ quê”, tản văn của nhà văn Nguyễn Một viết: Có những lúc tôi không nhớ một gương mặt cụ thể nào, không gọi tên một ngôi nhà, một lối đi hay một dòng sông. Trong tôi chỉ dâng lên một cảm giác rất cũ, rất sâu, như thể có ai đó đang đứng sau lưng thời gian, lặng lẽ nhìn tôi mà không cần lên tiếng. Tôi biết đó là quê.

Quê không còn hiện ra bằng hình dáng rõ ràng. Quê hiện lên bằng mùi nắng gắt trên đất cạn, bằng gió thổi qua những bờ cỏ khô, bằng màu xanh từng rất thật rồi dần nhạt đi trong ký ức. Có khi quê chỉ là một buổi trưa đứng im, nơi không còn ai gọi nhau ngoài đồng, nhưng hơi nóng và gió vẫn ở đó, kiên nhẫn giữ lại những gì con người đã bỏ quên. Tôi nhớ ông bà không phải bằng những kỷ niệm đầy đủ. Tôi nhớ bằng sự vắng mặt. Nhớ bằng cách nhận ra rằng những bước chân từng đi trên mảnh đất này đã không còn, nhưng mặt đất thì vẫn nhớ. Mỗi thớ đất như đã quen với dáng người còng lưng, với nhịp thở chậm, với sự nhẫn nại của một đời sống không ồn ào. Khi họ rời đi, đất không nói gì, chỉ lặng lẽ giữ lại. Có lẽ vì thế mà mỗi lần vẽ, tôi không cố vẽ lại quê hương như từng có. Tôi vẽ những gì còn sót lại sau nhiều mùa gió. Những mảng màu chồng lên nhau như ký ức không còn phân biệt rạch ròi. Những vệt đậm nhạt không nhằm kể chuyện, chỉ để xác nhận rằng đã từng có một miền sống rất thật trong tôi.

Nhớ quê là nhớ những con người âm thầm đã sống trọn đời mình để đất có hình dáng, để gió có đường đi, để ký ức có chỗ trú ngụ. Quê ở lại trong tôi không như một điểm đến, mà như một tầng sâu, nơi mỗi lần chạm vào, tôi biết mình vẫn còn nguyên vẹn.

Tôi vẽ khi nhớ quê và khi vẽ tôi thấy ông bà vẫn còn đâu đây, không trong hình hài mà trong chính cảm giác bình thản hiếm hoi mà quê hương đã từng trao cho tôi từ rất lâu rồi.

Tản văn Nguyễn Một dành cho “Bi khúc tưởng niệm”: Tôi đã đi qua bao mùa gió, bao quãng đời khác nhau, những tưởng thời gian sẽ làm mờ mọi tiếng nổ, mọi sắc đỏ, mọi mảnh ký ức rách. Nhưng không phải vậy, mỗi khi đêm xuống, chỉ cần một vệt ánh sáng lạ, một tiếng động bất thường là ký ức lại trỗi dậy. Tuổi thơ bị xé bởi chiến tranh, bị hằn trong trí nhớ bằng những màu đỏ không bao giờ tắt. Ngày ấy tôi còn quá nhỏ để hiểu thế nào là chiến tranh. Tôi chỉ biết bầu trời có những lần sáng lên một cách dữ dội. Đất rung dưới chân như một con thú hoảng loạn và những người thân yêu quanh mình biến mất nhanh hơn một tiếng thở. Tôi đã không kịp chạm vào tay cha mẹ, không kịp nói một lời nào với họ. Tôi chỉ kịp thấy ánh sáng đỏ loang vào đêm và đã mang họ đi mất.

Nửa thế kỷ trôi qua. Tôi đi qua đời như một người không thuộc về bến bờ nào. Khi thành người lớn, người ta thường vẽ giấc mơ bằng màu xanh, màu vàng, màu hy vọng. Còn tôi mang trong lòng những giấc mơ màu đỏ. Đó không phải là đỏ của mặt trời, mà là đỏ của chia lìa. Đỏ của hoảng loạn. Đỏ của tiếng nổ. Đỏ của bầu trời rực hỏa châu. Đỏ của những linh hồn trẻ thơ muốn ôm lại người thân. Tôi vẽ “Bi khúc tưởng niệm” không phải để buộc tội quá khứ. Tôi vẽ để cho những giấc mơ đỏ ấy có một nơi để trú ngụ, để chúng không phải gào thét trong tôi vào những đêm tôi tưởng mình đã yên bình. Mỗi vệt dao bay trên bức tranh là một mảnh ký ức tôi trả về cho màu sắc. Mỗi vệt vàng chói gắt là ánh sáng từng rạch vào bầu trời quê tôi. Mỗi mảng đen là tiếng im lặng sau một tiếng nổ kéo dài suốt tuổi thơ tôi! Tôi không thể nói chuyện với cha mẹ mình bằng lời. Tôi chỉ có thể nói với họ bằng màu. Bức tranh này là một cách tôi tự nói với đứa trẻ năm xưa: “Con đã sống sót. Con đã bước qua những vết cắt của cuộc đời và hôm nay con đủ lớn để cầm lại ký ức bằng một bàn tay dịu hơn, không còn run rẩy, không còn thù hận.” “Bi khúc tưởng niệm” với tôi không phải là tiếng khóc. Đó là một nén hương bằng màu sắc. Một đoạn nhạc đứt khúc dành cho những linh hồn không bao giờ kịp trở về trong hình hài. Tôi gửi vào đó linh hồn cha mẹ tôi. Những người dân quê vô danh. Những bước chân chạy loạn. Những ánh mắt chưa kịp khép lại và tôi gửi vào đó cả tôi, cái phần tuổi thơ đã bị chiến tranh lấy mất. Khi bức tranh hoàn tất đúng ngày giỗ mẹ, ngày rằm tháng Mười âm lịch, tôi đứng im rất lâu. Tôi cảm giác như những giấc mơ đỏ trong tôi đang tản ra, như khói sau một buổi đốt đồng. Chúng không còn gào thét nữa. Chúng đã có chỗ để nằm yên. Tôi hiểu rằng tôi không vẽ để nhớ. Tôi vẽ để được quên. Vẽ để một lần cuối cùng gọi tên những điều đã mất. Vẽ để những linh hồn ấy biết rằng: trong tôi, họ vẫn còn một không gian để thở, dù chỉ là dưới ánh pháo sáng của một miền ký ức không bao giờ bình yên. “Bi khúc tưởng niệm” là một nghi lễ để tôi đặt xuống gánh nặng của giấc mơ. Nếu có thể, tôi chỉ mong một điều: rằng khi ai đó đứng trước bức tranh này, họ sẽ lặng đi bởi ánh sáng dịu dàng của hòa bình, không phải ánh sáng dữ dội của đạn bom.