Trang phục Mông ở Mường Xén - Giữ nét riêng từ những đường kim, mũi chỉ

Nhìn những bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Mông, điều dễ nhận thấy trước tiên là màu sắc, kiểu dáng và những chi tiết trang trí được kết hợp khá cầu kỳ. Nhưng nếu chỉ nhìn vào vẻ ngoài, khó có thể hình dung hết công việc của người làm ra chúng. Để hoàn thiện một bộ trang phục, người làm phải lựa chọn chất liệu, chuẩn bị từng bộ phận, tính toán kích thước rồi may, thêu hoặc ghép vải theo kiểu dáng mong muốn.

Có những chi tiết chỉ cần một chút sai lệch cũng phải điều chỉnh. Một đường may không đều, một mảng màu đặt chưa đúng vị trí có thể làm thay đổi hình thức của cả sản phẩm. Với những người đã quen tay, công việc ấy trở thành kỹ năng. Còn với người mới học, từ cách cầm kim, phối màu đến hoàn thiện một bộ váy áo đều cần thời gian.

Ở xã Mường Xén, những bộ trang phục Mông vẫn được người dân gìn giữ, sử dụng trong các dịp sinh hoạt văn hóa phù hợp với phong tục. Mỗi bộ trang phục có thể khác nhau về chất liệu, cách trang trí và phương pháp thực hiện. Có sản phẩm được làm thủ công qua nhiều công đoạn, cũng có những bộ phận được may hoặc mua sẵn. Dù được làm theo cách nào, trang phục vẫn mang những nét riêng giúp người mặc nhận ra bản sắc của cộng đồng mình.

Trang phục truyền thống vẫn được đồng bào Mông ở xã Mường Xén gìn giữ và sử dụng trong các dịp sinh hoạt văn hóa, lễ hội. Để làm được một bộ trang phục truyền thống, sự khéo léo là cần thiết, nhưng chỉ khéo tay thôi chưa đủ. Người làm còn phải hiểu kiểu dáng, biết cách phối hợp các bộ phận, lựa chọn chất liệu và thực hiện những chi tiết trang trí phù hợp. Với những công đoạn thêu, ghép vải hoặc tạo hoa văn, kinh nghiệm càng có vai trò quan trọng.

Một người đã quen việc có thể nhìn vào sản phẩm để biết chi tiết nào cần sửa, màu sắc nào chưa hài hòa hoặc đường may nào chưa đạt yêu cầu. Những kỹ năng ấy không tự nhiên mà có. Người mới học thường phải bắt đầu từ những thao tác đơn giản, quan sát người có kinh nghiệm rồi thực hành nhiều lần. Khi đã quen tay mới có thể đảm nhận những phần khó hơn.

Tuy nhiên, không phải gia đình nào cũng có cách truyền dạy giống nhau. Có người học từ mẹ, từ bà hoặc người thân; cũng có người tiếp cận kỹ thuật làm trang phục qua những người thợ có kinh nghiệm. Điều đáng quý là kiến thức ấy được tích lũy trong quá trình làm việc thực tế, qua từng sản phẩm. Vì vậy, một bộ trang phục hoàn chỉnh không chỉ cho thấy sự khéo léo của người làm, mà còn chứa đựng những kinh nghiệm đã được học hỏi và gìn giữ qua nhiều năm.

Cuộc sống thay đổi, cách làm trang phục truyền thống cũng không còn hoàn toàn giống trước. Ngày nay, các loại vải, chỉ, phụ kiện và sản phẩm may sẵn được mua bán thuận tiện hơn. Người dân có thêm lựa chọn khi chuẩn bị trang phục cho gia đình. Những công đoạn trước đây phải làm bằng tay nay có thể được hỗ trợ bằng máy móc hoặc thay thế bằng các bộ phận đã hoàn thiện.

Điều đó giúp tiết kiệm thời gian, công sức và đáp ứng nhu cầu sử dụng. Nhưng cũng từ đây, một câu chuyện khác đặt ra. Khi việc mua sẵn trở nên dễ dàng, người sử dụng có thể không còn cần tự thực hiện nhiều công đoạn như trước. Một số kỹ năng thủ công vì thế có nguy cơ ít được thực hành hơn. Có thể một người vẫn mặc trang phục truyền thống trong ngày hội, nhưng chưa chắc đã biết cách làm ra những chi tiết trên bộ váy áo mình đang mặc. Đó là sự khác biệt giữa việc còn sử dụng trang phục và việc còn nắm giữ kỹ thuật làm trang phục.

Giữ gìn văn hóa không có nghĩa phải quay lại toàn bộ cách làm của ngày trước. Những công cụ mới, chất liệu mới vẫn có thể phục vụ nhu cầu của người dân. Điều cần quan tâm là những kỹ thuật truyền thống nào đang được duy trì, những kỹ thuật nào ít người biết và ai sẽ tiếp tục truyền dạy cho thế hệ sau.

Trang phục Mông được sử dụng trong các dịp sinh hoạt văn hóa, góp phần thể hiện nét riêng của cộng đồng. Trong những ngày hội, hình ảnh người Mông mặc trang phục truyền thống luôn tạo được ấn tượng riêng. Nhưng để hiểu một bộ trang phục, chỉ nhìn màu sắc và hoa văn là chưa đủ. Người trẻ còn cần biết tên gọi các bộ phận, cách mặc, cách bảo quản và những dịp sử dụng phù hợp với phong tục. Với những người muốn học làm trang phục, điều quan trọng hơn là có cơ hội thực hành cùng người có kinh nghiệm.

Nếu những người còn biết làm trang phục có điều kiện hướng dẫn lớp trẻ, kiến thức truyền thống sẽ có thêm người tiếp nối. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng việc mặc trang phục trong các dịp lễ hội mà ít quan tâm đến người làm ra chúng, một phần kỹ thuật thủ công có thể dần bị lãng quên. Vì thế, bên cạnh việc khuyến khích sử dụng trang phục truyền thống, việc quan tâm đến những người đang trực tiếp may, thêu và hoàn thiện sản phẩm cũng rất cần thiết. Họ không chỉ làm ra những bộ váy áo để sử dụng, mà còn nắm giữ nhiều kinh nghiệm về kỹ thuật và cách trang trí của dân tộc mình.

Ở Mường Xén, trang phục Mông vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa của đồng bào. Những bộ váy áo được mặc trong ngày hội, những chi tiết trang trí được gìn giữ và những người còn biết làm trang phục là những phần gắn bó với nhau của một nét văn hóa truyền thống.

Mỗi bộ trang phục có thể thay đổi theo thời gian để phù hợp hơn với cuộc sống. Nhưng những kiến thức về cách làm, ý nghĩa và cách sử dụng vẫn cần được quan tâm. Bởi một ngày nào đó, nếu người trẻ chỉ còn biết mua và mặc mà không còn ai hiểu cách tạo nên những hoa văn, đường thêu hay kiểu dáng truyền thống, thì điều mất đi không chỉ là một kỹ năng thủ công.

Một đường thêu, một cách ghép vải hay một thao tác hoàn thiện sản phẩm có thể được chỉ dẫn trực tiếp. Người học nhìn, làm thử, sai rồi sửa. Cứ như vậy, kỹ năng mới dần hình thành. Ảnh: Trần Duy Ngoãn.

Đó còn là những kinh nghiệm mà người đi trước đã dành nhiều năm để học và truyền lại. Giữ trang phục Mông vì thế không nhất thiết phải bắt đầu từ những việc lớn. Có thể bắt đầu bằng việc một người mẹ chỉ cho con cách mặc bộ váy áo truyền thống, một người thợ hướng dẫn người trẻ đường thêu đầu tiên, hay đơn giản là giải thích vì sao bộ trang phục ấy được sử dụng trong một dịp quan trọng của gia đình. Từ những việc gần gũi ấy, nét riêng của trang phục Mông mới có thêm cơ hội được tiếp tục trong đời sống hôm nay.