Hội thảo do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị làm cơ quan thường trực, trong chuỗi hoạt động hưởng ứng Ngày Chuyển đổi số quốc gia và Ngày Chuyển đổi số tỉnh Quảng Trị 10/10. Tham dự có lãnh đạo UBND tỉnh, các cơ quan quản lý, nhà khoa học, chuyên gia, đại diện các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ.
Phát biểu khai mạc, ông Hoàng Xuân Tân, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị, nhấn mạnh Quảng Trị là vùng đất có bề dày lịch sử, hội tụ nhiều giá trị đặc sắc về văn hóa, thiên nhiên và con người. Hệ thống di tích lịch sử cách mạng, Di sản thiên nhiên thế giới Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, cùng kho tàng di sản văn hóa phi vật thể và bản sắc của các cộng đồng dân tộc tạo nên nguồn tài nguyên quý giá, đồng thời là nguồn lực nội sinh quan trọng đối với sự phát triển của tỉnh.
Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong đời sống kinh tế – xã hội, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản đứng trước những yêu cầu mới. Vấn đề không chỉ là lưu giữ tư liệu, hiện vật hay số hóa hình ảnh, mà còn phải tìm ra phương thức kết nối, khai thác và chuyển hóa giá trị di sản thành nguồn lực phục vụ phát triển bền vững.
Từ yêu cầu đó, hội thảo tập trung trao đổi về cơ sở khoa học, nguyên tắc phương pháp luận và các tiêu chuẩn kỹ thuật cần thiết để xây dựng hệ thống dữ liệu di sản có tính hệ thống, khả năng liên thông và giá trị sử dụng lâu dài.
.jpg)
Làm rõ “ADN văn hóa” và cơ sở khoa học của dữ liệu di sản
Phát biểu đề dẫn hội thảo, ông Lê Minh Tuấn, Tỉnh ủy viên, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị, khẳng định di sản văn hóa là nơi lưu giữ dấu ấn lịch sử, kết tinh tri thức, bản sắc và ký ức của mỗi vùng đất, mỗi cộng đồng. Vì vậy, chuyển đổi số trong lĩnh vực di sản không thể chỉ dừng ở việc chuyển tư liệu từ dạng truyền thống sang dạng số, mà cần bảo đảm dữ liệu phản ánh đúng giá trị, bối cảnh và ý nghĩa của đối tượng được lưu giữ.
.jpg)
Theo định hướng của hội thảo, nền tảng khoa học và phương pháp luận phải được xác lập song hành với việc lựa chọn, ứng dụng công nghệ. Những kết quả số hóa cần có căn cứ rõ ràng, có thể kiểm chứng, đồng thời đáp ứng yêu cầu bảo tồn tính xác thực của tư liệu lịch sử và giá trị nguyên gốc của di sản.
Đại diện Tập đoàn FPT, bà Lê Ngọc Ánh, giới thiệu tóm tắt Đề án Chuyển đổi số và phát triển văn hóa, thể thao và du lịch tỉnh Quảng Trị giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến năm 2045. Phần trình bày định hướng làm rõ mối liên hệ giữa chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và yêu cầu phát triển các lĩnh vực văn hóa, thể thao, du lịch trong giai đoạn mới.
Tại hội thảo, các chuyên gia cũng tập trung thảo luận về nguyên lý Cultural DNA, có thể hiểu theo nghĩa khái quát là cách tiếp cận nhằm nhận diện và hệ thống hóa những yếu tố cốt lõi làm nên bản sắc văn hóa của một di sản, cộng đồng hoặc vùng đất. Các yếu tố này có thể liên quan đến nguồn gốc lịch sử, không gian hình thành, đặc trưng văn hóa, tư liệu, sự kiện, nhân vật và những giá trị được cộng đồng lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Việc vận dụng nguyên lý này vào xây dựng dữ liệu số đòi hỏi phải phân biệt rõ thông tin đã được kiểm chứng với giả thuyết hoặc nội dung diễn giải; xác định nguồn tư liệu, xuất xứ, mối quan hệ giữa các dữ kiện và mức độ tin cậy của thông tin. Đây là yêu cầu quan trọng để hạn chế nguy cơ sai lệch lịch sử khi tái hiện di sản trên môi trường số.
Tham vấn sáu nhóm vấn đề chuyên môn
Trong chương trình, các nhà khoa học trình bày tham luận về căn cứ khoa học và thực tiễn của bộ mã hóa di sản Cultural DNA; cơ sở khoa học trong tái hiện không gian, sự kiện và nhân vật lịch sử.
Các chuyên gia tham gia chương trình gồm đại diện Viện Sử học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội; Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam – Phân viện Huế.
Theo nội dung dự thảo phát biểu kết luận hội thảo, các ý kiến tham vấn tập trung vào sáu nhóm vấn đề chuyên môn:
Thứ nhất, hình thức ban hành bộ tiêu chí mã hóa di sản, nhằm xác định cơ sở và cách thức xây dựng, áp dụng thống nhất các tiêu chí trong thực tiễn.
Thứ hai, nguyên tắc thiết kế quy tắc gán ô trong ma trận 35 ô. Đây là nội dung cần làm rõ về phương pháp phân loại, tổ chức và liên kết dữ liệu, bảo đảm các quy tắc được áp dụng nhất quán, có thể giải thích và kiểm tra.
.jpg)
Thứ ba, tiêu chí nghiệm thu bảng ánh xạ CIDOC-CRM. CIDOC-CRM là mô hình tham chiếu khái niệm được sử dụng trong lĩnh vực thông tin di sản văn hóa, hỗ trợ mô tả các thực thể và mối quan hệ giữa chúng. Việc nghiên cứu khả năng ánh xạ dữ liệu theo mô hình này có ý nghĩa đối với việc chuẩn hóa, kết nối và trao đổi dữ liệu giữa các hệ thống.
Thứ tư, ngưỡng độ phân giải và sai số hình học cho phép khi cung cấp dữ liệu cho bên thứ ba. Vấn đề này liên quan đến chất lượng dữ liệu không gian, yêu cầu kỹ thuật và phạm vi sử dụng dữ liệu trong các hoạt động nghiên cứu, bảo tồn, quản lý và phát triển sản phẩm du lịch.
Thứ năm, mức độ căn cứ khoa học trong tái hiện không gian, sự kiện và nhân vật lịch sử. Đây là vấn đề đòi hỏi sự thận trọng, bởi sản phẩm tái hiện bằng công nghệ số cần phân định rõ giữa dữ liệu lịch sử đã được xác minh, nội dung phục dựng có căn cứ và những chi tiết chỉ mang tính giả định.
.jpg)
Thứ sáu, chuẩn ký âm cho tiếng dân tộc thiểu số và quy mô đội ngũ chuyên môn cần thiết. Nội dung này đặt ra yêu cầu kết hợp giữa công nghệ, ngôn ngữ học và tri thức của cộng đồng, nhằm lưu giữ chính xác các yếu tố ngôn ngữ, âm thanh và giá trị văn hóa phi vật thể.
Sáu nhóm vấn đề cho thấy việc xây dựng bộ mã hóa di sản không đơn thuần là nhiệm vụ kỹ thuật. Quá trình này cần sự phối hợp giữa các nhà sử học, chuyên gia văn hóa, nhà nghiên cứu di sản, chuyên gia dữ liệu, công nghệ không gian và ngôn ngữ học. Các tiêu chí, quy tắc và chuẩn kỹ thuật phải có cơ sở khoa học, khả năng kiểm chứng và phù hợp với điều kiện triển khai thực tế.
Từ số hóa tư liệu đến phát huy giá trị di sản
Đối với Quảng Trị, xây dựng nền tảng dữ liệu di sản có ý nghĩa trong việc hệ thống hóa nguồn tư liệu lịch sử, văn hóa và thiên nhiên trên địa bàn tỉnh; tạo điều kiện kết nối các điểm đến, tuyến du lịch và sản phẩm trải nghiệm dựa trên những giá trị đặc trưng của từng vùng.
Khi dữ liệu được chuẩn hóa, có nguồn gốc rõ ràng và được tổ chức theo các mối quan hệ có ý nghĩa, cơ quan quản lý có thêm cơ sở phục vụ công tác thống kê, bảo tồn, nghiên cứu và quảng bá. Các cơ sở giáo dục, nhà nghiên cứu, đơn vị truyền thông và doanh nghiệp du lịch cũng có thể tiếp cận thông tin thuận lợi hơn để phát triển các sản phẩm giới thiệu di sản, bản đồ số, thuyết minh đa phương tiện và những hình thức trải nghiệm phù hợp.
Tuy nhiên, hiệu quả của chuyển đổi số di sản không chỉ được quyết định bởi công nghệ. Chất lượng tư liệu đầu vào, quyền sử dụng dữ liệu, quy trình cập nhật, cơ chế thẩm định chuyên môn và trách nhiệm của các đơn vị tham gia là những yếu tố cần được tính toán ngay từ khâu thiết kế hệ thống.
Đặc biệt, đối với những di sản gắn với lịch sử chiến tranh cách mạng, ký ức cộng đồng và đời sống văn hóa của các dân tộc, việc số hóa và tái hiện cần bảo đảm tính chính xác, tôn trọng chủ thể văn hóa và tránh làm sai lệch ý nghĩa lịch sử. Công nghệ cần đóng vai trò hỗ trợ bảo tồn, truyền tải giá trị và mở rộng khả năng tiếp cận di sản, thay vì thay thế việc thẩm định khoa học.
Theo định hướng của Ban Tổ chức, các ý kiến tham luận và phản biện tại hội thảo là cơ sở để tiếp tục rà soát, hoàn thiện phương án xây dựng Đề án Chuyển đổi số và phát triển văn hóa, thể thao và du lịch tỉnh Quảng Trị giai đoạn 2026–2035, tầm nhìn đến năm 2045. Những vấn đề về chuẩn mã hóa, cấu trúc dữ liệu, tiêu chí nghiệm thu và mức độ tin cậy của nội dung tái hiện sẽ cần được nghiên cứu, làm rõ trước khi đưa vào triển khai.
Hội thảo lần thứ nhất đặt nền móng cho việc tiếp cận chuyển đổi số di sản trên cơ sở khoa học, liên ngành và có khả năng kiểm chứng. Đây là hướng đi nhằm kết hợp bảo tồn giá trị truyền thống với ứng dụng công nghệ hiện đại, từng bước nâng cao hiệu quả quản lý, phát huy bản sắc văn hóa và tạo thêm nguồn lực cho phát triển văn hóa, thể thao và du lịch bền vững tại Quảng Trị.
