Tại Hội Nghị, NSNA Trần Thị Thu Đông, Phó Chủ tịch Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam đã có bài tham luận đề xuất, kiến nghị về công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động nhiếp ảnh từ thực tiễn 10 năm thi hành Nghị định số 72/2016/NĐ-CP của Chính phủ. Tạp chí Nhiếp ảnh và Đời sống giới thiệu toàn văn bài tham luận.
I. NGHỊ ĐỊNH 72/2016/NĐ-CP - MỘT CHẶNG ĐƯỜNG ĐỒNG HÀNH CÙNG NGƯỜI CẦM MÁY
Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam được thành lập từ năm 1965, đến nay đã sáu mươi mốt năm gắn bó với sự nghiệp cách mạng của Đảng, với đời sống văn hóa của dân tộc. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử đất nước, các thế hệ nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam vẫn luôn giữ vững một điều: ống kính của người nghệ sĩ chân chính bao giờ cũng hướng về sự thật, về cái đẹp, về con người. Hiện nay, sau đợt sắp xếp tổ chức bộ máy theo Nghị quyết của Quốc hội về đơn vị hành chính cấp tỉnh, hệ thống chi hội của chúng tôi đã được tinh gọn còn 40 chi hội tại 31 tỉnh, thành phố, với hơn 1.100 hội viên đang hoạt động sáng tác trên khắp cả nước. Đó là một lực lượng đông đảo, tâm huyết, luôn sẵn sàng đồng hành cùng công tác quản lý nhà nước.
Khi Nghị định số 72/2016/NĐ-CP ra đời, giới nhiếp ảnh cả nước đã đón nhận với nhiều kỳ vọng. Lần đầu tiên, hoạt động triển lãm, thi ảnh, quyền và trách nhiệm của tác giả được luật hóa một cách tương đối đầy đủ, tạo ra một hành lang pháp lý rõ ràng để các cơ quan quản lý, các hội nghề nghiệp và bản thân người nghệ sĩ có căn cứ để tổ chức, tham gia các hoạt động sáng tạo. Xin được khẳng định, đây là một chủ trương đúng đắn, cần thiết, và trong suốt mười năm qua, Nghị định đã thực sự trở thành công cụ để chúng tôi định hướng, quản lý và phát triển phong trào nhiếp ảnh cả nước theo đúng tôn chỉ, mục đích.
II. NHỮNG KẾT QUẢ ĐÃ ĐẠT ĐƯỢC
Nhìn lại chặng đường mười năm, chúng tôi thực sự tự hào khi Nghị định 72/NĐ-CP đã thấm sâu vào từng hoạt động cụ thể của Hội. Công tác tuyên truyền, phổ biến các quy định của Nghị định được lồng ghép thường xuyên trong các trại sáng tác, các hội thảo chuyên môn hằng năm, giúp hội viên nắm vững những điều được làm và không được làm: không xuyên tạc lịch sử, không xúc phạm danh nhân, anh hùng dân tộc; không dàn dựng, cắt ghép sai lệch bản chất sự kiện; tôn trọng quyền tác giả, quyền nhân thân đối với hình ảnh con người. Có thể nói, ý thức pháp luật của người cầm máy hôm nay đã được nâng lên rõ rệt so với trước đây.
Trên nền tảng đó, phong trào sáng tác đã phát triển sôi nổi. Hội đã tổ chức và phối hợp tổ chức hơn 50 trại sáng tác trên khắp mọi miền Tổ quốc, tạo điều kiện để nghệ sĩ thâm nhập thực tế, ghi lại hơi thở cuộc sống, hơi thở của công cuộc đổi mới đất nước. Riêng về các cuộc thi ảnh, trong mười năm qua, Hội đã tổ chức, phối hợp tổ chức hơn 40 cuộc thi cấp quốc gia, hơn 30 cuộc thi cấp khu vực, đồng thời bảo trợ chuyên môn cho khoảng 200 cuộc thi ảnh cấp tỉnh cùng nhiều cuộc triển lãm cá nhân, tập thể. Mỗi cuộc thi, mỗi cuộc triển lãm đều được tổ chức trên cơ sở thể lệ rõ ràng, đúng quy định của Nghị định 72/NĐ-CP, đều được báo cáo, xin phép cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền là Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm. Chúng tôi khẳng định: trong suốt thời gian qua, Hội chưa để xảy ra tình trạng triển lãm tác phẩm không phép hay tác phẩm vi phạm bản quyền.
Công tác giám khảo, thẩm định tác phẩm cũng được chúng tôi đặc biệt coi trọng. Hội đồng Nghệ thuật, Hội đồng giám khảo, Ban Giám khảo các cuộc thi, triển lãm đều được thành lập đúng quy định tại Điều 14 của Nghị định, với thành viên là những nghệ sĩ có uy tín, có chuyên môn sâu, làm việc theo nguyên tắc tập trung dân chủ, quyết định theo đa số, bảo đảm khách quan, công bằng. Hội cũng đã ban hành Quy chế hoạt động của Hội đồng nghệ thuật và công tác giám khảo để cụ thể hóa trách nhiệm của từng thành viên trước Hội, trước tác giả và trước công chúng.
Có thể nói, những kết quả đạt được trong mười năm qua không chỉ là con số, mà là minh chứng sống động cho một chủ trương đúng đắn của Chính phủ, là kết tinh của sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước với tổ chức xã hội - nghề nghiệp, và trên hết là tâm huyết của những người nghệ sĩ suốt đời gắn bó với cây máy ảnh.
III. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ THỰC TIỄN KHI ĐỜI SỐNG NHIẾP ẢNH ĐÃ ĐỔI THAY
Kính thưa Hội nghị, bên cạnh niềm tự hào về những gì đã làm được, với trách nhiệm của một tổ chức chính trị, xã hội, nghề nghiệp gắn bó máu thịt với đời sống sáng tác, chúng tôi cũng xin thẳng thắn nhìn nhận: Nghị định 72/2016/NĐ-CP, dù được xây dựng công phu và phù hợp với bối cảnh cách đây một thập kỷ, đến nay đã bộc lộ những khoảng trống trước một đời sống nhiếp ảnh đã thay đổi quá nhanh, quá sâu sắc.
Thứ nhất, đó là câu chuyện của trí tuệ nhân tạo. Chỉ trong vài năm gần đây, các công cụ AI tạo sinh đã có thể dựng nên những bức ảnh chân thực đến mức mắt thường không thể phân biệt được với ảnh chụp thật. Một bức ảnh không hề tồn tại trong đời thực vẫn có thể giành giải cao tại một cuộc thi, nếu ban giám khảo không có công cụ và căn cứ pháp lý để nhận diện, xử lý. Đây không còn là nguy cơ, mà đã là thực tế đang diễn ra, trong khi Nghị định hiện hành chưa có bất kỳ điều khoản nào định nghĩa, phân loại hay quy định trách nhiệm pháp lý đối với loại hình tác phẩm đặc biệt này.
Thứ hai, là câu chuyện của không gian mạng. Nghị định quy định việc phổ biến tác phẩm dưới hình thức triển lãm phải thực hiện theo thủ tục do pháp luật quy định; tuy nhiên, phương thức tiếp nhận, xử lý thủ tục hiện nay vẫn chủ yếu được thiết kế cho những cuộc triển lãm tại một địa điểm, trong một khung thời gian cụ thể. Trong khi đó, một triển lãm ảnh trên nền tảng số có thể được công bố, chia sẻ, lan tỏa tới hàng triệu người chỉ trong tích tắc, vượt xa mọi ranh giới địa lý và thời gian mà cách thức cấp phép truyền thống có thể theo kịp. Nội dung này cần được nghiên cứu, tháo gỡ để phù hợp với thực tiễn hoạt động nhiếp ảnh.
Thứ ba, là yêu cầu tiếp tục hoàn thiện tính minh bạch, thống nhất trong một số khâu xem xét, đánh giá tác phẩm. Thực tế cho thấy, trong hoạt động thi, liên hoan, triển lãm, việc đánh giá tác phẩm cần được thực hiện trên cơ sở các nguyên tắc, tiêu chí phù hợp với tính chất, mục đích của từng hoạt động, đồng thời bảo đảm tuân thủ các quy định của pháp luật. Nghệ thuật nhiếp ảnh không thể tách rời chức năng phản ánh hiện thực, kể cả những mảng hiện thực còn gai góc, còn trăn trở. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện quy trình, tiêu chí chuyên môn và trách nhiệm của các hội đồng nghệ thuật, ban giám khảo, bảo đảm công khai, minh bạch, hạn chế yếu tố cảm tính, đồng thời không làm hạn chế không cần thiết quyền sáng tạo và khả năng phản ánh đời sống xã hội của nghệ sĩ.
Thứ tư, là vấn đề khai thác thương mại trái phép trên môi trường số. Tình trạng sử dụng ảnh của tác giả để in ấn, kinh doanh, quảng cáo mà không xin phép, không trả nhuận bút diễn ra khá phổ biến trên mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử, trong khi các quy định hiện hành chưa đủ sức răn đe, chưa có cơ chế phối hợp hiệu quả giữa cơ quan quản lý với các nền tảng số để bảo vệ quyền lợi chính đáng của tác giả.
Những vấn đề trên không phải để phủ nhận giá trị của Nghị định 72/2016/NĐ-CP, mà xuất phát từ chính tình yêu nghề, từ mong muốn văn bản pháp luật này tiếp tục là điểm tựa vững chắc cho anh chị em nghệ sĩ trong một giai đoạn phát triển mới.
IV. MỘT SỐ ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ CỤ THỂ
Từ những trăn trở nêu trên, thay mặt Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, tôi xin trân trọng đề xuất với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm một số nội dung cụ thể như sau:
Một là, sớm nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung Nghị định 72/2016/NĐ-CP để bổ sung khái niệm, tiêu chí nhận diện và cơ chế quản lý đối với hình ảnh có sử dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo. Chúng tôi kiến nghị cần phân định rõ ba nhóm: ảnh chụp thuần túy bằng thiết bị ghi hình; ảnh có can thiệp, hỗ trợ của công cụ AI ở mức độ chỉnh sửa kỹ thuật; và hình ảnh do AI tạo sinh hoàn toàn hoặc gần như hoàn toàn. Trên cơ sở đó, quy định bắt buộc về việc kê khai, gắn nhãn nguồn gốc khi tác giả gửi tác phẩm tham gia các cuộc thi, triển lãm chính thống, đi kèm chế tài xử lý nghiêm khắc đối với hành vi gian dối. Đây là việc cấp bách, bởi nếu chậm trễ, uy tín và giá trị chân thực của nhiếp ảnh nghệ thuật, vốn là linh hồn của loại hình nghệ thuật này sẽ bị đe dọa nghiêm trọng.
Hai là, tiếp tục nghiên cứu, cải cách phương thức quản lý hoạt động triển lãm theo hướng đơn giản hóa, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và tăng cường hậu kiểm phù hợp với tính chất, quy mô và mức độ rủi ro của từng hoạt động. Đối với hình thức phổ biến tác phẩm trên không gian mạng, chúng tôi kiến nghị nghiên cứu xây dựng phương thức đăng ký, thông báo trực tuyến phù hợp, cho phép rút ngắn thời gian xử lý thủ tục, đồng thời tăng cường công tác hậu kiểm, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm sau khi phát hiện. Đối với các hoạt động do tổ chức xã hội - nghề nghiệp tổ chức hoặc phối hợp tổ chức, có thể nghiên cứu cơ chế đơn giản hóa thủ tục trên cơ sở tiêu chí, điều kiện tuân thủ pháp luật rõ ràng, minh bạch.
Ba là, nghiên cứu, hoàn thiện các nguyên tắc, tiêu chí và quy trình chuyên môn trong tổ chức các cuộc thi, liên hoan, triển lãm nhiếp ảnh, bảo đảm công khai, minh bạch, phù hợp với tính chất và mục đích của từng hoạt động, hạn chế yếu tố cảm tính chủ quan. Các tiêu chí này cần được xác định rõ là tiêu chí chuyên môn phục vụ việc tuyển chọn, chấm giải, trưng bày, giới thiệu tác phẩm; không đồng nhất với tiêu chí pháp lý làm căn cứ cho cơ quan nhà nước thực hiện thẩm quyền quản lý. Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích những tác phẩm phản ánh trung thực đời sống xã hội, kể cả những vấn đề còn gai góc, trên cơ sở tác phẩm không vi phạm các quy định của pháp luật.
Bốn là, tăng cường các quy định và cơ chế phối hợp liên ngành nhằm bảo hộ quyền tác giả, quyền liên quan đối với tác phẩm nhiếp ảnh trên môi trường số. Chúng tôi kiến nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Bộ Công an, Bộ Khoa học và Công nghệ, cùng các nền tảng mạng xã hội, sàn thương mại điện tử xây dựng cơ chế phát hiện, xử lý nhanh các hành vi sử dụng trái phép tác phẩm nhiếp ảnh vào mục đích thương mại, đồng thời có chế tài đủ mạnh để bảo đảm tính răn đe.
Năm là, tiếp tục phát huy vai trò của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp trong việc tham gia tư vấn, phản biện và cung cấp ý kiến chuyên môn về hoạt động nhiếp ảnh. Với đội ngũ hội viên đông đảo, am hiểu chuyên môn, gắn bó với cơ sở, Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam và các chi hội có thể tham gia, khi được cơ quan có thẩm quyền đề nghị, vào các hoạt động tư vấn chuyên môn, hội đồng nghệ thuật, hội đồng giám khảo; phối hợp tuyên truyền, phổ biến pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của hội viên; đồng thời phản ánh, kiến nghị về những vấn đề phát sinh trong thực tiễn hoạt động nhiếp ảnh. Việc tham gia của các hội nghề nghiệp cần được thực hiện theo cơ chế phối hợp phù hợp, không thay thế thẩm quyền quản lý nhà nước, quyết định thủ tục hành chính, kiểm tra, thanh tra và xử lý vi phạm của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Sáu là, đẩy mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật, đạo đức nghề nghiệp cho hội viên, đặc biệt là những nội dung mới liên quan đến bản quyền số, trí tuệ nhân tạo, an toàn thông tin trên không gian mạng, để mỗi người cầm máy vừa là người sáng tạo, vừa là người tự giác chấp hành và bảo vệ pháp luật.
V. LỜI KẾT
Kính thưa Hội nghị, mười năm không phải là một chặng đường dài trong lịch sử của một nền nhiếp ảnh đã có từ hơn một thế kỷ, nhưng lại là mười năm chứng kiến những biến chuyển nhanh chưa từng có của công nghệ và đời sống xã hội. Nghị định 72/2016/NĐ-CP đã hoàn thành tốt sứ mệnh của mình trong chặng đường đã qua, và chúng tôi tin tưởng rằng, với sự lắng nghe, thấu hiểu của các cơ quan quản lý nhà nước, cùng sự đồng hành trách nhiệm của các hội nghề nghiệp, chúng ta hoàn toàn có thể xây dựng một khung pháp lý mới, vừa giữ vững những giá trị cốt lõi, trung thực, nhân văn, vì con người, vừa đủ linh hoạt để thích ứng với thời đại số.
Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam xin cam kết sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý nhà nước, phát huy vai trò của tổ chức xã hội – nghề nghiệp trong tuyên truyền, phổ biến pháp luật, tư vấn chuyên môn, phản biện và tự quản nghề nghiệp; đồng thời tạo môi trường thuận lợi để hội viên cả nước sáng tạo nên những tác phẩm xứng đáng với tầm vóc của đất nước, của dân tộc trong giai đoạn phát triển mới.
Xin trân trọng cảm ơn Hội nghị đã lắng nghe. Kính chúc các đồng chí lãnh đạo, các quý vị đại biểu sức khỏe, hạnh phúc và thành công. Chúc Hội nghị thành công tốt đẹp.
Xin trân trọng cảm ơn!
.jpg "Cà Mau sẽ tổ chức chuỗi sự kiện quy mô lớn")
