Đằng sau những con số - Kỳ 2: Khi ngôn từ bất lực thì âm nhạc lên tiếng

Ảnh minh họa do tác giả cung cấp

Loạt bài được đặt trong dòng chảy của Nghị quyết số 23-NQ/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học, nghệ thuật trong thời kỳ mới, Kết luận số 84-KL/TW tiếp tục thực hiện nghị quyết ấy, và Quyết định số 1858/QĐ-NHNN ngày 18/8/2026 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước ban hành Kế hoạch hành động của ngành Ngân hàng. Đọc lại nguồn mạch văn nghệ của một ngân hàng dưới ánh sáng ấy, có thể thấy rõ hơn một điều: văn học nghệ thuật không phải thứ trang trí bên lề nghề tiền tệ, mà là một phần của nền tảng tinh thần, của sức mạnh nội sinh mà Đảng ta đang kêu gọi khơi dậy.

Kỳ 2 - Khi ngôn từ bất lực thì âm nhạc lên tiếng

Ở BIDV, thơ không dừng lại trên giấy - nó đòi được hát lên. Từ một bài thơ của người Tổng Giám đốc “không biết một nốt nhạc bẻ đôi” đến hội diễn gần sáu trăm diễn viên không chuyên, tiếng hát trong ngôi nhà chung đã trở thành một “căn cước bằng âm thanh” và một cơ chế tự chữa lành của cả tập thể.

Một bài thơ, hai ca khúc

Năm 1990, khi nhận nhiệm vụ Tổng Giám đốc, ông Nguyễn Văn Doãn day dứt một câu hỏi: các ngân hàng trên thế giới đều có những dấu hiệu văn hóa riêng - lô-gô, hành khúc, phòng truyền thống, tạp chí - sao BIDV chưa có? Chuẩn bị kỷ niệm 35 năm thành lập, người tự nhận “một nốt nhạc bẻ đôi không biết” viết một bài thơ về ngành và mời nhạc sĩ Thuận Yến.

Đọc xong, nhạc sĩ nói sẽ sáng tác hai bài hát. Ít lâu sau, ông cùng ca sĩ Thanh Lam mang một cây ghi-ta đến cuộc họp của Ban lãnh đạo; những người lãnh đạo ngân hàng trở thành thính giả đầu tiên của “Đồng tiền và những tấm lòng” và “Hát về em cô gái ngân hàng”. Bài thơ ban đầu viết về ngành. Nhưng tên bài hát là do nhạc sĩ đặt, và người nghệ sĩ đứng bên ngoài đã nhìn thấy trong đó một con người: cô gái ngân hàng. Ông Nguyễn Văn Doãn về sau đúc kết bằng một câu đáng nhớ: “Khi ngôn từ bất lực thì âm nhạc lên tiếng.”

Ảnh tác giả cung cấp

Năm năm sau, nhân 40 năm ngày truyền thống, vẫn thơ Nguyễn Văn Doãn, vẫn nhạc Thuận Yến, “Có một ngân hàng như thế” ra đời. Các nhạc sĩ An Thuyên, Tân Huyền cũng lấy ý thơ ông để viết những ca khúc khác về ngành. Cũng năm 1997, tập thơ nhạc “Có một ngân hàng như thế” được Nhà xuất bản Âm nhạc ấn hành; hai mươi năm sau, nhân 60 năm thành lập, tập thơ nhạc thứ hai, “Những thanh âm cuộc sống”, tiếp tục ra đời tại Nhà xuất bản Âm nhạc năm 2017. Hai cuốn sách nhạc, cách nhau hai thập kỷ, là bằng chứng rằng tiếng hát trong ngôi nhà này không phải một cảm hứng nhất thời. Nhà văn Lê Ngọc Minh ghi lại rằng bài hát của Thuận Yến đã lan truyền trong toàn hệ thống như một bản “ngành ca” của người làm ngân hàng.

Cơ chế sáng tạo ấy rất đáng dừng lại: không phải tổ chức bỏ tiền đặt hàng, mà là nhạc sĩ chuyên nghiệp tự nguyện phổ nhạc vì thấy ca từ xứng đáng được cất tiếng. Và câu hát “Đồng tiền trên tay em / Nặng ân tình của mẹ / Thấm mồ hôi của cha” từ đó đi vào lòng nhiều thế hệ như một lời nhắc về đạo đức nghề: đồng tiền đi qua tay người ngân hàng mang theo công sức và niềm tin của nhân dân.

Một bản hành khúc hát vang trong đêm Noel

Trước đó ít lâu, ngôi nhà này đã bắt đầu tìm tiếng hát của riêng mình. Theo hồi ức của Tiến sĩ Nguyễn Văn Đường, ý tưởng làm một bài hát cho ngành khởi đi từ chính ông Nguyễn Văn Doãn, người đã hát thử câu “Đầu tư ta những chặng đường lịch sử” theo giai điệu bài “Hành quân xa”. Từ cái tứ ấy, ông Đường viết trọn phần lời, ông Nguyễn Xuân Sinh góp phần chỉnh sửa. Bài “Hành khúc Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam” hoàn thành khoảng tháng 8, tháng 9 năm 1996, được hát vang lần đầu trong đêm Noel năm ấy, trước thềm kỷ niệm 40 năm thành lập. Sau đó, chính ông Nguyễn Văn Doãn phê duyệt và chỉ đạo dịch bài hát sang tiếng Anh.

Chi tiết cuối cùng nói lên nhiều điều: một tổ chức muốn bài ca của mình hát được cả với người ngoài biên giới. Từ năm 1996, BIDV đã nghĩ đến việc đưa tiếng nói văn hóa của mình ra thế giới - điều mà hôm nay được gọi bằng một cái tên lớn hơn: sức mạnh mềm.

Tiếng hát ấy còn có mặt ở những nơi không ai sắp đặt. Bài “Đồng tiền và những tấm lòng” có lần vang lên trong lễ mồng 8 tháng 3 tại một chi nhánh vừa gắng gượng thoát khỏi cơn khủng hoảng. Người được giao đi trấn an anh em, cuối cùng lại được chính anh em động viên; và trong khoảnh khắc ấy, như một người trong cuộc nhớ lại, sự đoàn kết đã trở thành “một thứ cái đẹp nghe được”. Năm 1999, hội thi lớn của Công đoàn BIDV nhân 70 năm Công đoàn Việt Nam được đặt tên theo chính bài hát của Nguyễn Văn Tý: “Em đi làm tín dụng”. Cuộc thi trải khắp chín khu vực, từ Sơn La, Nam Định ra Hà Nội, vào Huế, Đắk Lắk rồi xuống Tiền Giang, với một phần thi mang tên rất riêng - “Chúng tôi nói về chúng tôi”. Người tổ chức, ông Lê Xuân Đạm, gọi đúng tên điều hội thi làm được: “mỗi công đoàn cơ sở là một bông hoa đẹp, có hương thơm và màu sắc riêng nhưng vẫn mang đậm dấu ấn BIDV, tạo thành vườn hoa đẹp rực rỡ sắc màu trong ngôi nhà chung”.

“Văn hóa BIDV thứ thiệt”

Mạch âm nhạc ấy nối sang thế hệ sau, và cảm động nhất là câu chuyện của nhạc sĩ Vũ Thạch Hùng, cán bộ gắn bó với BIDV hơn hai mươi năm, hội viên Hội Âm nhạc Hà Nội. Ca khúc “Thẳng hướng tương lai” của ông không hề được đặt hàng. Nó ra đời trong một đêm ở Sa Pa, sau chuyến đi thực tế Lào Cai cùng đoàn nhạc sĩ do BIDV mời:

“Giai điệu và ca từ ào ạt đến, tôi phấn chấn cảm xúc như một kẻ lên đồng. Tôi hát vang một mình thành lời: ‘Thẳng hướng tương lai / Cánh buồm xanh con thuyền đỏ / Dù bao sóng gió vững vàng đi lên…’”

Ông hoàn thành bản mộc đầu tiên đúng lúc ánh ngày ửng hồng trong màn sương Sa Pa. Về sau, kể lại cái đêm ấy, ông gọi nó bằng mấy chữ đã thành giai thoại: “Văn hóa BIDV thứ thiệt”. Chữ “thứ thiệt” là chữ của đời thường, vốn dùng để phân biệt hàng thật với hàng nhái. Nghĩa là với người trong cuộc, có một thứ văn hóa diễn ra trên sân khấu, và một thứ chỉ hiện hình lúc không ai nhìn: giữa một đêm núi, khi người ta hát một mình vì không nhịn được.

Ảnh do tác giả cung cấp

Chuyến đi ấy nằm trong một mô hình hiếm có ở một doanh nghiệp: để chuẩn bị ấn phẩm “60 ca khúc về BIDV” do Công đoàn BIDV biên tập, nhạc sĩ Trương Ngọc Ninh chủ trì, một đoàn nhạc sĩ - Trương Ngọc Ninh, Nguyễn Đức Trịnh, Nguyễn Cường, Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Tiến, Tuấn Phương, Giáng Son, Lê Minh Sơn - đã lên Lào Cai, Sa Pa, ở lại với chi nhánh vùng biên, rồi từ những đêm ấy mang về những ca khúc có hơi thở thật của vùng đất và con người.