Đua ngựa Bắc Hà - Nhịp vó ngựa trên cao nguyên trắng

Từ nương rẫy đến đường đua

Ở Bắc Hà, ngựa từ lâu đã là người bạn đồng hành thân thuộc của đồng bào các dân tộc Mông, Nùng, Tày, Dao… Trên những sống núi vắt ngang lưng trời, bóng ngựa âm thầm thồ hàng, cõng nông sản, cùng người dân gánh vác gian lao qua bao mùa nương rẫy

Từ sự gắn kết mộc mạc ấy, những cuộc đua ngựa dân gian dần trở thành một sinh hoạt văn hóa độc đáo. Ở đây, không có những chiến mã được huấn luyện theo giáo trình chuyên nghiệp. Những “kỵ sĩ áo vải” chính là người nông dân chân chất, và chiến mã của họ không ai khác ngoài những chú ngựa thồ mẫn cán thường ngày. Chính nét hoang sơ, thuần chất ấy đã tạo nên sức hấp dẫn riêng của đua ngựa Bắc Hà.

Khi tiếng vó dồn dập trên đường đua, người xem không chỉ chứng kiến cuộc tranh tài về tốc độ mà còn cảm nhận được sự phối hợp giữa người và ngựa. Một cú ghì cương, một nhịp thúc chân hay sự thay đổi cách điều khiển đều có thể ảnh hưởng đến từng khoảnh khắc của cuộc đua. Kinh nghiệm của người cầm cương hòa cùng sức bền, sự nhanh nhẹn của con ngựa, tạo nên những màn tranh tài đầy kịch tính.

Là người nhiều năm gắn bó với các cuộc thi, ông Lâm Văn Nùng (47 tuổi, dân tộc Tày, thôn Na Áng, xã Bắc Hà) cho biết, những con ngựa được lựa chọn tham gia đua thường từ 3 tuổi trở lên - độ tuổi sung sức nhất. Trước mỗi cuộc thi, chủ ngựa đặc biệt chú trọng chế độ chăm sóc, ăn uống, nghỉ ngơi để ngựa có sức khỏe, độ dẻo dai và khả năng bứt tốc.

“Ngựa đua cũng phải được chăm sóc, tập luyện thường xuyên thì khi vào đường đua mới có sức chạy và phối hợp tốt với người cưỡi”, ông Nùng chia sẻ.

Khi nhịp vó ngựa hòa vào đời sống vùng cao

Điều đặc biệt làm nên bản sắc của đua ngựa Bắc Hà chính là ranh giới giữa “ngựa đua” và “ngựa lao động” gần như không tồn tại.

Hôm nay, trên đường đua, chúng phi nước đại trong tiếng reo hò của khán giả. Ngày mai, những con ngựa ấy lại theo chủ lên nương, xuống chợ, gùi hàng trên lưng và tiếp tục công việc quen thuộc thường ngày.

Bởi vậy, mỗi giải đua không đơn thuần là cuộc so tài về tốc độ. Đó còn là khoảnh khắc một phần đời sống mưu sinh thường nhật của đồng bào vùng cao được đưa vào không gian lễ hội, để người dân và du khách cùng chứng kiến, cảm nhận và chia sẻ.

Từ một sinh hoạt gắn với đời sống cộng đồng, đua ngựa Bắc Hà ngày càng trở thành điểm nhấn trong hành trình khám phá văn hóa vùng cao. Cùng với rực rỡ sắc màu chợ phiên, những sản vật đặc trưng và không gian văn hóa của các dân tộc, tiếng vó ngựa góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng của Bắc Hà.

Chị Trương Thị Phương (55 tuổi, xã Quảng Bị, thành phố Hà Nội) lần thứ hai trở lại Bắc Hà, chia sẻ: “Mỗi lần đến Bắc Hà, tôi đều có những cảm xúc riêng. Được hòa mình vào không gian văn hóa vùng cao, xem những màn đua ngựa sôi động, tôi cảm nhận rõ hơn nét đẹp mộc mạc, đặc sắc của vùng đất này. Tiếng vó ngựa, tiếng reo hò của khán giả tạo nên một không khí rất đặc biệt. Đây là trải nghiệm khiến tôi nhớ mãi và mong có dịp trở lại Bắc Hà nhiều lần nữa”.

Đưa di sản vào nhịp sống hôm nay

Một trong những thay đổi đáng chú ý trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị đua ngựa Bắc Hà là hoạt động này không còn chỉ xuất hiện trong một mùa lễ hội.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Nhiếp ảnh và Đời sống, ông Giàng A Hải, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ Tổng hợp xã Bắc Hà cho biết: trước đây Lễ hội đua ngựa truyền thống Bắc Hà được tổ chức vào tháng 6 hằng năm. Nhằm phát huy giá trị di sản, đồng thời tạo thêm sản phẩm du lịch đặc trưng, từ tháng 11/2025, chính quyền xã Bắc Hà tổ chức đua ngựa hằng tuần vào chiều thứ Bảy.

“Những ngày đầu, khi hoạt động đua ngựa chưa được nhiều người biết đến, lượng khách còn khá khiêm tốn. Theo thời gian, sức hút ngày càng tăng, hoạt động dần đi vào ổn định. Với giá vé 50.000 đồng/người, mỗi tuần, nguồn thu từ bán vé đạt khoảng 23-30 triệu đồng, cơ bản đủ chi trả cho các nài ngựa và lực lượng phục vụ. Vào mùa cao điểm, đặc biệt là mùa xuân, doanh thu có thể vượt 70 triệu đồng mỗi tuần”, ông Hải nói.

Những con số ấy không chỉ phản ánh sức hút ngày càng tăng của đường đua Bắc Hà, mà còn cho thấy một hướng đi mới trong phát huy giá trị di sản; đưa một sinh hoạt văn hóa ra khỏi khuôn khổ lễ hội thường niên, trở thành sản phẩm được duy trì thường xuyên trong đời sống du lịch địa phương.

Song, giá trị của những cuộc đua không chỉ nằm ở doanh thu từ bán vé. Quan trọng hơn, việc tổ chức đua ngựa hằng tuần tạo thêm không gian để người dân trực tiếp tham gia, để những kỹ năng cưỡi ngựa, chăm sóc ngựa và những câu chuyện gắn với đời sống vùng cao tiếp tục được tiếp nối.

Từ giá trị cộng đồng đến sức sống đương đại

Ngày 27/5/2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 1732/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ hội đua ngựa truyền thống Bắc Hà vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia.

Sự ghi nhận ấy khẳng định giá trị của một sinh hoạt văn hóa được cộng đồng gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ, đồng thời mở thêm cơ hội để những giá trị văn hóa của Bắc Hà được giới thiệu rộng rãi tới công chúng và du khách.

Nhưng một di sản chỉ thực sự có sức sống khi nó tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Ở Bắc Hà hôm nay, sức sống ấy hiện hữu trên từng vòng đua. Những nài ngựa vẫn là những người nông dân vùng cao; những con ngựa sau cuộc đua lại trở về nương rẫy, xuống chợ, tiếp tục nhịp sống quen thuộc. Và những du khách từ nhiều nơi tìm đến để chứng kiến một nét văn hóa mộc mạc, độc đáo mà khó có thể bắt gặp ở nơi khác.

Trên cao nguyên trắng, khi tiếng vó ngựa ngân vang mỗi chiều thứ Bảy, đó không chỉ là cuộc so tài hơn thua về tốc độ, mà còn là sự tiếp nối của một tập quán lâu đời, là sự gắn kết linh thiêng giữa con người với thiên nhiên, là một không gian văn hóa rực rỡ sắc màu được mở ra chào đón bạn bè bốn phương.

Từ những vết chân ngựa âm thầm mưu sinh trên dốc đá chênh vênh, đua ngựa Bắc Hà hôm nay đã vươn mình trở thành một biểu tượng văn hóa kiêu hãnh. Và khi tiếng vó ngựa còn vang xa trên đường đua, di sản ấy vẫn còn đang sống - không nằm lại trong quá khứ, mà tiếp tục được gìn giữ, khẳng định một sức sống đương đại mãnh liệt, đưa Bắc Hà tự tin vươn xa trên bản đồ du lịch quốc gia và quốc tế.